Από τον Απόστολο Παύλο και το «κατέχον» μέχρι την Τεχνητή Νοημοσύνη που διεκδικεί ρόλο σωτήρα
Η αναφορά του Ευάγγελου Βενιζέλου στην «Πολιτική Θεολογία» και στο «κατέχον» της Β΄ Επιστολής του Αποστόλου Παύλου προς Θεσσαλονικείς προκάλεσε, όπως ήταν αναμενόμενο, σχόλια, ειρωνείες και πρόχειρες αντιδράσεις.
Μόνο που εδώ δεν έχουμε να κάνουμε με λεκτικό εντυπωσιασμό. Έχουμε να κάνουμε με μια από τις πιο κρίσιμες έννοιες για να καταλάβουμε την εποχή μας.
Διότι η πολιτική θεολογία δεν είναι μια ακαδημαϊκή πολυτέλεια για θεολόγους, νομικούς και συνταγματολόγους. Είναι το κλειδί για να δούμε τι κρύβεται πίσω από την εξουσία, τον νόμο, την εξαίρεση, την κρίση, την ασφάλεια, την πρόοδο και σήμερα πίσω από τη νέα παγκόσμια λατρεία: την τεχνολογία.
Η πολιτική δεν αποθρησκεύθηκε. Άλλαξε λεξιλόγιο
Η νεωτερική πολιτική θέλει να εμφανίζεται απολύτως κοσμική. Χωρίς θεολογικές αναφορές. Χωρίς μεταφυσική. Χωρίς ιερότητα.
Όμως η πολιτική θεολογία έρχεται να αποκαλύψει κάτι ενοχλητικό: ότι πολλές από τις μεγάλες πολιτικές έννοιες δεν εξαφάνισαν τη θεολογία. Απλώς την έντυσαν με κοσμική γλώσσα.
Η κυριαρχία, ο νόμος, η εξαίρεση, η σωτηρία, η κρίση, η τάξη, το χάος, ο εχθρός, το κράτος, η πρόοδος — όλα αυτά κουβαλούν μέσα τους θεολογικά ίχνη.
Ο Καρλ Σμιτ το είπε με τον πιο διάσημο τρόπο: οι βασικές έννοιες της θεωρίας του κράτους είναι εκκοσμικευμένες θεολογικές έννοιες.
Ο κυρίαρχος μοιάζει με τον Θεό ως προς την τελική απόφαση. Η κατάσταση εξαίρεσης μοιάζει με το θαύμα, γιατί διακόπτει την κανονικότητα του νόμου, όπως το θαύμα διακόπτει τη φυσική νομοτέλεια.
Και εκεί εμφανίζεται το μεγάλο ερώτημα:
Ποιος αποφασίζει όταν όλα καταρρέουν;
Όχι όταν όλα λειτουργούν.
Όχι όταν οι θεσμοί κινούνται ομαλά.
Όχι όταν η κανονικότητα είναι δεδομένη.
Αλλά όταν υπάρχει κρίση. Όταν υπάρχει χάος. Όταν ο νόμος δεν επαρκεί. Όταν οι διαδικασίες αργούν. Όταν οι κοινωνίες ζητούν «σωτήρα».
Εκεί αποκαλύπτεται ο πραγματικός πυρήνας της εξουσίας.
Όταν η εξουσία παριστάνει τον Θεό
Από θεολογική άποψη, το πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο σοβαρό.
Διότι κάθε φορά που μια ανθρώπινη δύναμη παρουσιάζεται ως φορέας σωτηρίας, αρχίζει ο κίνδυνος της πολιτικής ειδωλολατρίας.
Το κράτος μπορεί να γίνει είδωλο.
Το έθνος μπορεί να γίνει είδωλο.
Η επανάσταση μπορεί να γίνει είδωλο.
Η αγορά μπορεί να γίνει είδωλο.
Η τεχνολογία μπορεί να γίνει είδωλο.
Η θεολογία δεν αρνείται την ανάγκη θεσμών, τάξης, δικαιοσύνης, πολιτικής ευθύνης και οργανωμένης κοινωνίας.
Αρνείται όμως τη θεοποίηση της εξουσίας.
Καμία ανθρώπινη δύναμη δεν μπορεί να πάρει τη θέση του Θεού. Καμία πολιτική εξουσία δεν μπορεί να εμφανίζεται ως αλάθητη. Κανένα κράτος, καμία αγορά, καμία τεχνολογική υπερδομή δεν δικαιούται να μιλά σαν να κρατά στα χέρια της την τελική αλήθεια για τον άνθρωπο.
Διότι τότε η εξουσία παύει να υπηρετεί.
Και αρχίζει να λατρεύεται.
Το «κατέχον»: εκείνο που συγκρατεί το χάος
Εδώ μπαίνει η έννοια του «κατέχοντος» από τη Β΄ προς Θεσσαλονικείς επιστολή.
Το «κατέχον» είναι εκείνο που συγκρατεί την τελική έκρηξη της ανομίας. Είναι αυτό που εμποδίζει το χάος να ξεσπάσει πλήρως. Είναι η δύναμη της αναχαίτισης, της συγκράτησης, της καθυστέρησης του τελικού εκτροχιασμού.
Στην ιστορία της πολιτικής θεολογίας, το «κατέχον» ερμηνεύθηκε με πολλούς τρόπους: ως αυτοκρατορία, ως κράτος, ως νόμος, ως Εκκλησία, ως Άγιο Πνεύμα, ως Χριστός.
Σήμερα όμως υπάρχει ένας νέος διεκδικητής αυτού του ρόλου.
Η τεχνολογία.
Και ειδικότερα η Τεχνητή Νοημοσύνη.
Η νέα υπόσχεση είναι απλή και γι’ αυτό επικίνδυνη: ότι η τεχνολογία θα προβλέψει, θα οργανώσει, θα επιτηρήσει, θα συντονίσει, θα ελέγξει και τελικά θα αποτρέψει το χάος.
Θα κάνει ό,τι δεν μπορούν να κάνουν οι αργές δημοκρατίες.
Θα κάνει ό,τι δεν μπορούν να κάνουν οι αντιφατικοί θεσμοί.
Θα κάνει ό,τι δεν μπορούν να κάνουν οι κουρασμένες κοινωνίες.
Θα φέρει τάξη εκεί που ο άνθρωπος παράγει αβεβαιότητα.
Αυτό είναι το νέο δόγμα.
Και είναι εξαιρετικά επικίνδυνο.
Ο άνθρωπος γίνεται δεδομένο
Η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν είναι απλώς ένα εργαλείο. Μπορεί να γίνει μηχανισμός εξουσίας.
Και το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο τι μπορεί να κάνει. Είναι τι προϋποθέτει για τον άνθρωπο.
Αν ο άνθρωπος αντιμετωπίζεται ως δεδομένο, ως πρόβλεψη, ως προφίλ κινδύνου, ως συμπεριφορικό μοτίβο, ως πιθανότητα, τότε δεν έχουμε απλώς τεχνική πρόοδο. Έχουμε βαθιά ανθρωπολογική μεταβολή.
Ο άνθρωπος παύει να είναι πρόσωπο.
Παύει να είναι ελεύθερη, υπεύθυνη, ανεπανάληπτη ύπαρξη.
Γίνεται αρχείο.
Γίνεται στατιστική.
Γίνεται αλγόριθμος.
Γίνεται αντικείμενο διαχείρισης.
Και όταν ο άνθρωπος μετατρέπεται σε μετρήσιμη συμπεριφορά, τότε η εξουσία δεν χρειάζεται πια να τον πείσει. Αρκεί να τον ταξινομήσει.
Η νέα ψηφιακή παντοδυναμία
Η ψηφιακή εξουσία αποκτά ιδιότητες που θυμίζουν θεολογικές κατηγορίες.
Πανταχού παρουσία μέσω δικτύων και πλατφορμών.
Παντογνωσία μέσω δεδομένων.
Αορατότητα μέσω αλγοριθμικής αδιαφάνειας.
Άμεση αποτελεσματικότητα μέσω αυτοματοποιημένων αποφάσεων.
Μόνο που υπάρχει μια τεράστια διαφορά.
Αυτή η ψηφιακή «παντοδυναμία» δεν έχει αγάπη.
Δεν έχει συνείδηση.
Δεν έχει ηθική τελείωση.
Δεν έχει προσωπική ευθύνη.
Και πολλές φορές δεν έχει ούτε λογοδοσία.
Αποφασίζει χωρίς να φαίνεται.
Κατατάσσει χωρίς να εξηγεί.
Αποκλείει χωρίς να απολογείται.
Επιτηρεί χωρίς να ζητά άδεια.
Και αυτό είναι το σημείο όπου η τεχνολογία παύει να είναι ουδέτερη.
Γίνεται εξουσία.
Η δημοκρατία δεν κινδυνεύει μόνο από τους τυράννους
Το μεγάλο λάθος της εποχής είναι ότι πιστεύουμε πως η δημοκρατία κινδυνεύει μόνο από πραξικοπήματα, αυταρχικούς ηγέτες και ανοιχτούς εχθρούς των ελευθεριών.
Όχι.
Η δημοκρατία μπορεί να ηττηθεί και ήσυχα.
Μπορεί να ηττηθεί τεχνικά.
Μπορεί να ηττηθεί διοικητικά.
Μπορεί να ηττηθεί αλγοριθμικά.
Μπορεί να συνεχίσει να έχει εκλογές, κοινοβούλια, νόμους και θεσμούς, ενώ ο πραγματικός έλεγχος θα έχει μεταφερθεί σε αδιαφανή συστήματα που κανείς πολίτης δεν καταλαβαίνει και κανείς δημοκρατικός μηχανισμός δεν ελέγχει ουσιαστικά.
Αν στο όνομα της ασφάλειας, της ταχύτητας, της αποτελεσματικότητας και της τεχνολογικής υπεροχής η δημοκρατία υιοθετήσει πρακτικές αδιαφανούς επιτήρησης, προληπτικής ταξινόμησης και αλγοριθμικού ελέγχου, τότε θα έχει κερδίσει τεχνολογικά αλλά θα έχει χάσει πολιτικά.
Θα έχει επιβιώσει ως μηχανισμός.
Αλλά θα έχει πεθάνει ως ελευθερία.
Το πραγματικό ερώτημα
Το ερώτημα της εποχής δεν είναι απλώς ποιος θα κερδίσει την κούρσα της Τεχνητής Νοημοσύνης.
Το ερώτημα είναι άλλο:
Με ποιο κόστος θα την κερδίσει;
Με κόστος την ελευθερία;
Με κόστος το πρόσωπο;
Με κόστος τη διαφάνεια;
Με κόστος τη δημοκρατική λογοδοσία;
Με κόστος την ίδια την ανθρώπινη αξιοπρέπεια;
Διότι αν η τεχνολογία γίνει ο νέος αόρατος κυρίαρχος, τότε δεν θα έχουμε πρόοδο. Θα έχουμε αλλαγή δεσπότη.
Δεν θα έχουμε απελευθέρωση. Θα έχουμε πιο έξυπνη υποταγή.
Δεν θα έχουμε τάξη απέναντι στο χάος. Θα έχουμε ένα νέο χάος, ντυμένο με τη γλώσσα της ακρίβειας, της ασφάλειας και της καινοτομίας.
Η τελική γραμμή
Η πολιτική θεολογία δεν είναι παρωχημένη έννοια.
Είναι προειδοποίηση.
Μας θυμίζει ότι κάθε εξουσία που εμφανίζεται ως παντογνώστρια, σωτήρια και υπεράνω ελέγχου πρέπει να αντιμετωπίζεται με καχυποψία.
Μας θυμίζει ότι καμία ανθρώπινη κατασκευή δεν πρέπει να θεοποιείται.
Ούτε το κράτος.
Ούτε η αγορά.
Ούτε η ιδεολογία.
Ούτε η τεχνολογία.
Ούτε η Τεχνητή Νοημοσύνη.
Η τεχνολογία πρέπει να παραμείνει εργαλείο του ανθρώπου. Όχι ο αόρατος κυρίαρχος πάνω στον άνθρωπο.
Διότι όταν ο άνθρωπος παραδίδει την ελευθερία του στο όνομα της ασφάλειας και της αποτελεσματικότητας, δεν σώζεται από το χάος.
Απλώς αλλάζει αφέντη.