Έχουμε προϊόντα υψηλής αξίας και τα πουλάμε σαν «χύμα». Όχι επειδή “δεν γίνεται αλλιώς”, αλλά επειδή επιλέξαμε να μην χτίσουμε το βασικό: οργάνωση, υποδομές, κανόνες αγοράς, διαπραγματευτική ισχύ.
Ο πρωτογενής τομέας θα μπορούσε να είναι η σταθερά της Ελλάδας: τρόφιμα, εξαγωγές, περιφέρεια, ασφάλεια εφοδιασμού, εθνική αντοχή. Αντί γι’ αυτό, τον αντιμετωπίσαμε σαν να είναι «κόστος» και όχι «κεφάλαιο». Τον ντύσαμε με προγράμματα-βιτρίνα, τον αφήσαμε γυμνό από δομές και, στο τέλος, ζητάμε από τον παραγωγό να επιβιώσει μόνος του απέναντι σε μια αγορά που λειτουργεί με δύναμη, κλίμακα και κανόνες.
Η πραγματικότητα είναι απλή και άβολη: παράγουμε υπεραξία και την παραδίδουμε αλλού. Ο παραγωγός παίρνει το ρίσκο, ο μεσάζοντας παίρνει το περιθώριο, ο καταναλωτής πληρώνει ακριβά, και το κράτος παίζει άμυνα με αποσπασματικά μέτρα. Αυτό δεν είναι πολιτική· είναι διαχείριση φθοράς.
Το πρόβλημα δεν είναι ότι «δεν έχουμε προϊόν». Είναι ότι δεν έχουμε σύστημα.
Έχουμε προϊόντα που θα έπρεπε να είναι εθνικά «σήματα» ποιότητας. Όμως η αγορά δεν ανταμείβει την πρόθεση· ανταμείβει τη δομή:
- σταθερή ποσότητα και ποιότητα,
- τυποποίηση και πιστοποιήσεις,
- ιχνηλασιμότητα,
- συμβόλαια και πρόσβαση σε αγορές,
- ψυκτική αλυσίδα, αποθήκευση, logistics,
- ομαδική διαπραγμάτευση.
Χωρίς αυτά, το «διαμάντι» γίνεται χύμα εμπόρευμα. Και ό,τι πωλείται χύμα, τιμολογείται χύμα.
Συνεταιρισμοί: από εργαλείο ισχύος, σε χαμένη ευκαιρία
Χωρίς σοβαρές Ομάδες Παραγωγών και λειτουργικούς συνεταιρισμούς, ο παραγωγός δεν έχει διαπραγματευτική υπόσταση. Κι όταν η συνεταιριστική ιδέα απαξιώθηκε ιστορικά (με κακοδιοίκηση, πελατειακά μοντέλα και έλλειμμα λογοδοσίας), η χώρα δεν την αντικατέστησε με κάτι ισοδύναμο. Έτσι, μείναμε με χιλιάδες μεμονωμένους παραγωγούς που προσπαθούν να πουλήσουν σε μια αγορά όπου κερδίζει όποιος:
- συγκεντρώνει όγκο,
- κλείνει τιμές,
- ελέγχει την αλυσίδα,
- διαθέτει κεφάλαιο και χρόνο.
Κόστος και κίνδυνος: ο παραγωγός στο μόνιμο “stress test”
Ενέργεια, ζωοτροφές, νερό, καύσιμα, εργασία, μεταφορές, χρηματοδότηση. Σ’ αυτά προστίθενται οι κλιματικοί κίνδυνοι, οι ασθένειες, οι καθυστερήσεις, η γραφειοκρατία. Όταν το κράτος απαντά με «βλέπουμε», στην πράξη λέει: αντέξτε μόνοι. Και όταν οι αγρότες και κτηνοτρόφοι δεν αντέχουν, το κόστος δεν εξαφανίζεται: μεταφέρεται στην κοινωνία ως ακρίβεια, εισαγωγική εξάρτηση και ερημοποίηση της υπαίθρου.
Κανόνες αγοράς: χωρίς ελέγχους, η νομιμότητα γίνεται μειονέκτημα
Αν η παραπλάνηση, οι ελληνοποιήσεις και η νοθεία δεν πατάσσονται σταθερά, τότε ο νόμιμος παίκτης είναι ο «χαμένος» του συστήματος. Η αγορά χρειάζεται κανόνες με εφαρμογή, όχι μόνο νόμους σε ΦΕΚ. Χρειάζεται ιχνηλασιμότητα που να λειτουργεί στην πράξη και ελέγχους που να έχουν συνέπεια.
Τι ισχύει:
- Ο πρωτογενής τομέας έχει προϊόντα υψηλής προστιθέμενης αξίας, αλλά χαμηλή οργανωτική ισχύ.
- Η υπεραξία συχνά “φεύγει” μετά την παραγωγή: τυποποίηση, branding, εξαγωγικά κανάλια.
- Το ρίσκο (κλίμα, τιμές, κόστος) φορτώνεται δυσανάλογα στον παραγωγό.
Τι κάνουμε λάθος:
- Αντί για υποδομές (νερό/αποθήκευση/ψύξη/τυποποίηση), επενδύουμε σε επικοινωνία.
- Δεν χτίζουμε βιώσιμες συλλογικές δομές με διαφάνεια και επαγγελματική διοίκηση.
- Αφήνουμε την αγορά να “τιμωρεί” τον νόμιμο και να επιβραβεύει τον πονηρό.
Ερωτήματα που πρέπει να απαντηθούν
- Προς την κυβέρνηση: ποιο είναι το δεσμευτικό, μετρήσιμο σχέδιο 3–5 ετών για μείωση κόστους παραγωγής και αύξηση εξαγώγιμης υπεραξίας (και με ποιους δείκτες θα κριθεί);
- Προς το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων: ποιο πρόγραμμα υποδομών προηγείται (νερό/άρδευση/τυποποίηση/ψύξη) και ποιο είναι το χρονοδιάγραμμα ανά Περιφέρεια;
- Προς τον ΕΛΓΑ: πώς επικαιροποιείται το πλαίσιο αποζημιώσεων και πρόληψης ώστε να ανταποκρίνεται σε κλιματικό κίνδυνο (όχι σε καιρικές “εξαιρέσεις”);
- Προς τον ΟΠΕΚΕΠΕ: ποια είναι η διαδικασία που διασφαλίζει διαφάνεια, ταχύτητα και έλεγχο στις ενισχύσεις χωρίς να δημιουργεί εξάρτηση και αβεβαιότητα στον παραγωγό;
- Προς την αγορά/αλυσίδες: ποιο είναι το πλαίσιο “δίκαιης πρακτικής” στις συμβάσεις και στις πληρωμές, ώστε ο παραγωγός να μην λειτουργεί ως άτοκος χρηματοδότης της αλυσίδας;
- Χωρίς οργάνωση και υποδομές, ο πρωτογενής τομέας δεν είναι “ανάπτυξη” — είναι επιβίωση.
- Όταν ο νόμιμος χάνει και ο πονηρός κερδίζει, δεν φταίει “η αγορά”: φταίει το κράτος που δεν εφαρμόζει κανόνες.
- Δεν υπάρχει εθνική ανθεκτικότητα με ύπαιθρο που αδειάζει. Κι αυτό δεν διορθώνεται με επισκέψεις — διορθώνεται με σύστημα.