Η Ελλάδα του 19ου αιώνα ήταν ένα νεαρό και εύθραυστο βασίλειο. Μόλις δύο δεκαετίες μετά την Επανάσταση του 1821, η χώρα βρέθηκε αντιμέτωπη με χρεοκοπία, ξένη επιτήρηση και λαϊκή αγανάκτηση. Σαν σήμερα, το 1843, η πτωχευμένη Ελλάδα υποχρεώνεται να υπογράψει αυτό που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως το πρώτο «μνημόνιο» της ιστορίας της, υπό την πίεση των πρεσβευτών των Μεγάλων Δυνάμεων.
Μπορεί ο όρος «μνημόνιο» να ανήκει στη σύγχρονη πολιτική μας ορολογία, όμως το περιεχόμενο εκείνου του συμφωνητικού θυμίζει ανατριχιαστικά όσα βίωσε η χώρα και τον 21ο αιώνα: αυστηρή οικονομική εποπτεία, δεσμεύσεις για αποπληρωμή των δανείων, περιορισμός δαπανών και ουσιαστική παρέμβαση των ξένων στις εσωτερικές υποθέσεις του ελληνικού κράτους.
Η Ελλάδα σε οικονομικό αδιέξοδο
Η αφετηρία των προβλημάτων εντοπίζεται στα περίφημα δάνεια της ανεξαρτησίας. Η νεογέννητη Ελλάδα, προκειμένου να στηρίξει τον Αγώνα και αργότερα να οικοδομήσει κρατικούς θεσμούς, είχε καταφύγει σε εξωτερικό δανεισμό από Αγγλία, Γαλλία και Ρωσία – τις ίδιες δυνάμεις που αποτέλεσαν τους «εγγυητές» της ανεξαρτησίας της. Όμως, ήδη από το 1841, η χώρα κήρυξε αδυναμία πληρωμών, βυθισμένη στα χρέη και ανίκανη να ανταποκριθεί στις υποχρεώσεις της.
Η κατάσταση αυτή έδωσε στις Μεγάλες Δυνάμεις το πρόσχημα να παρέμβουν ανοιχτά. Οι πρεσβευτές τους στην Αθήνα λειτούργησαν ως πραγματικοί «επιτηρητές», απαιτώντας δραστική λιτότητα και απόλυτο έλεγχο των δημοσίων οικονομικών.
Ο Όθωνας και η λαϊκή δυσαρέσκεια
Ο Όθωνας, ο νεαρός Βαυαρός βασιλιάς που είχε τοποθετηθεί στον θρόνο το 1832, βρέθηκε σε δύσκολη θέση. Μέχρι τότε κυβερνούσε χωρίς Σύνταγμα, με το πολίτευμα της απόλυτης μοναρχίας. Η οικονομική επιτροπεία όχι μόνο μείωνε τη δική του ισχύ αλλά αποκάλυπτε και την αδυναμία του να προστατεύσει το έθνος από τις ξένες πιέσεις.
Η δυσαρέσκεια του λαού και του στρατού μεγάλωνε. Οι αξιωματικοί, που είχαν πολεμήσει στην Επανάσταση του ’21, ένιωθαν παραγκωνισμένοι, ενώ ο κόσμος έβλεπε την καθημερινότητά του να χειροτερεύει. Η απαίτηση για Σύνταγμα και περιορισμό της βασιλικής αυθαιρεσίας γινόταν πλέον επιτακτική.
Η νύχτα που άλλαξε την Ιστορία
Σαν απάντηση στην ταπείνωση του «μνημονίου», η σπίθα άναψε το ίδιο βράδυ. Τη νύχτα της 3ης Σεπτεμβρίου 1843, ο συνταγματάρχης Δημήτριος Καλλέργης κινητοποιεί τα στρατεύματα της Αθήνας και μαζί με τον στρατηγό Ιωάννη Μακρυγιάννη και χιλιάδες πολίτες περικυκλώνουν τα Ανάκτορα.
Το σύνθημα ήταν ξεκάθαρο: «Ζητούμε Σύνταγμα!».
Η πίεση υπήρξε ασφυκτική. Ο Όθωνας αναγκάστηκε να υποχωρήσει και να δεχτεί τη σύνταξη Συντάγματος. Ήταν η πρώτη φορά που ο ελληνικός λαός, ενωμένος με τον στρατό, επιβάλλει δημοκρατικούς θεσμούς.
Το πρώτο Σύνταγμα της Ελλάδας
Μέσα στους επόμενους μήνες, το Σύνταγμα του 1844 τέθηκε σε ισχύ. Αν και δεν κατάργησε τη μοναρχία, έθεσε ισχυρούς περιορισμούς στην εξουσία του βασιλιά και καθιέρωσε τη λειτουργία της Βουλής και της Γερουσίας. Εισήγαγε επίσης την καθολική (ανδρική) ψηφοφορία, γεγονός που θεωρείται ιδιαίτερα προοδευτικό για την εποχή.
Ήταν ένα τεράστιο βήμα προς τον συνταγματισμό και τη δημοκρατική οργάνωση του κράτους, που έθεσε τα θεμέλια της κοινοβουλευτικής ζωής στην Ελλάδα.