Δύο χρόνια μετά το τραγικό σιδηροδρομικό δυστύχημα στα Τέμπη, η συζήτηση για τα αίτια και τις ευθύνες παραμένει ανοιχτή. Ενώ η δικαστική διαδικασία βρίσκεται προ των πυλών, νέα στοιχεία και μαρτυρίες φέρνουν στο προσκήνιο τον ανθρώπινο παράγοντα ως κεντρικό στοιχείο της υπόθεσης, θέτοντας όμως και σοβαρά ερωτήματα για την επάρκεια των ελέγχων, των διορισμών και των μηχανισμών εποπτείας.
Το 95% των ατυχημάτων αποδίδεται σε ανθρώπινο λάθος
Σύμφωνα με διεθνείς οργανισμούς ασφάλειας μεταφορών, το 90% έως 95% των ατυχημάτων αποδίδεται σε ανθρώπινο λάθος, ενώ μόνο ένα μικρό ποσοστό οφείλεται σε τεχνικές αστοχίες ή ανεπαρκείς υποδομές.
Με βάση αυτή την εκτίμηση, ειδικοί υποστηρίζουν ότι το δυστύχημα των Τεμπών θα μπορούσε να έχει αποφευχθεί, εάν είχαν τηρηθεί τα προβλεπόμενα πρωτόκολλα λειτουργίας.
Ο πίνακας της Λάρισας και η σύγκριση με τη Γερμανία
Έμπειρος σταθμάρχης που εργάζεται σε μεγάλο σιδηροδρομικό κόμβο της Γερμανίας δήλωσε στο ρεπορτάζ ότι ο πίνακας αυτοματισμού που χρησιμοποιούνταν στον σταθμό της Λάρισας είναι ο ίδιος τύπος με εκείνον που λειτουργεί στη Γερμανία από το 1965.
«Με αυτόν τον πίνακα διαχειριζόμαστε περίπου 500 συρμούς ημερησίως, χωρίς κανένα σοβαρό συμβάν», ανέφερε χαρακτηριστικά, προσθέτοντας:
«Αν στην Ελλάδα, με είκοσι δρομολόγια, συγκρούονται δύο τρένα, το πρόβλημα δεν είναι το σύστημα, αλλά ο χειρισμός του.»
Η μαρτυρία αυτή ενισχύει την άποψη ότι το σύστημα αυτοματισμού ήταν επαρκές, αλλά παρακάμφθηκε τη μοιραία νύχτα, με αποτέλεσμα να περάσει η διαχείριση σε χειροκίνητο έλεγχο.
Οι αποφάσεις της μοιραίας βάρδιας
Σύμφωνα με τα μέχρι στιγμής στοιχεία της δικογραφίας, το βράδυ του δυστυχήματος ο πίνακας αυτοματισμού είχε τεθεί εκτός λειτουργίας από τον σταθμάρχη. Οι συρμοί καθοδηγήθηκαν με χειροκίνητες εντολές, χωρίς τις προβλεπόμενες διασταυρώσεις ασφαλείας.
Πληροφορίες αναφέρουν ότι ο έλεγχος της γραμμής δεν πραγματοποιήθηκε όπως όριζε το πρωτόκολλο, με αποτέλεσμα τη λανθασμένη κατεύθυνση των δύο συρμών προς το ίδιο τμήμα της γραμμής.
Ελλιπής εκπαίδευση και πολιτικές ευθύνες
Στο επίκεντρο της αντιπαράθεσης βρίσκονται πλέον και οι διοικητικές ευθύνες: ποιοι επέλεξαν, τοποθέτησαν και διατήρησαν σε θέσεις ευθύνης άτομα χωρίς την απαιτούμενη εμπειρία.
Πηγές της έρευνας αναφέρουν ότι ο βασικός σταθμάρχης είχε περιορισμένο χρόνο εκπαίδευσης και προϋπηρεσία μικρότερη των έξι μηνών στη συγκεκριμένη θέση.
Κύκλοι του ΟΣΕ κάνουν λόγο για «συστηματικές παρεμβάσεις» στους διορισμούς και για «ανεπαρκή εποπτεία» στην εφαρμογή των κανόνων ασφαλείας.
Τα ευρωπαϊκά πιστοποιητικά ασφάλειας
Εντύπωση προκαλεί το γεγονός ότι, τρεις μήνες πριν το δυστύχημα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή Σιδηροδρόμων είχε εκδώσει δύο πιστοποιητικά ασφαλείας για το ελληνικό σιδηροδρομικό δίκτυο.
Τα πιστοποιητικά αυτά, σύμφωνα με πληροφορίες, επιβεβαίωναν ότι το σύστημα πληρούσε τα ελάχιστα ευρωπαϊκά πρότυπα λειτουργίας, αν και δεν είναι σαφές εάν η αξιολόγηση περιελάμβανε τον ανθρώπινο παράγοντα ή μόνο τις τεχνικές υποδομές.
Η επερχόμενη δίκη και τα αναμενόμενα στοιχεία
Η δίκη για το δυστύχημα των Τεμπών αναμένεται να αποκαλύψει κρίσιμα στοιχεία σχετικά με την αλυσίδα ευθυνών.
Νομικοί εκτιμούν ότι πέρα από τους φυσικούς αυτουργούς, θα διερευνηθούν και οι ηθικοί αυτουργοί: όσοι υπέγραψαν προσλήψεις, αγνόησαν προειδοποιήσεις ή απέκρυψαν στοιχεία μετά το δυστύχημα.
Η υπεράσπιση των εμπλεκομένων σταθμαρχών αναμένεται να επικαλεστεί ελλείψεις στο σύστημα και οργανωτική αστοχία, ενώ οι οικογένειες των θυμάτων ζητούν πλήρη διαλεύκανση και απόδοση πολιτικών ευθυνών.
Το μήνυμα που μένει
Το δυστύχημα των Τεμπών ανέδειξε με τον πιο σκληρό τρόπο ότι η τεχνολογία χωρίς ανθρώπινη υπευθυνότητα δεν αρκεί.
Ακόμα και το πιο σύγχρονο ή «επαρκές» σύστημα μπορεί να αποδειχθεί άχρηστο αν παραμελείται, απενεργοποιείται ή χειρίζεται χωρίς εκπαίδευση.
Η δικαιοσύνη καλείται τώρα να απαντήσει στο κρίσιμο ερώτημα:
Ήταν πράγματι το δυστύχημα αποτέλεσμα ανθρώπινου λάθους ή προϊόν ενός συστήματος που νοσεί βαθιά;