Όταν ο δημότης χρειάζεται να γίνει ελεγκτής για να καταλάβει πού πηγαίνει το χρήμα, τότε το πρόβλημα δεν είναι τεχνικό. Είναι βαθιά πολιτικό. Και η επόμενη δημοτική αρχή θα κριθεί ακριβώς εκεί: στο αν θα ανοίξει τα χαρτιά ή αν θα συντηρήσει την ίδια βολική ασάφεια.
Δεν είναι ο 2420905 από μόνος του το μεγάλο θέμα. Δεν είναι ένας αριθμός, ένας τίτλος κωδικού ή ένα ποσό σε έναν πίνακα που αποκαλύπτει την αλήθεια. Το πραγματικό πρόβλημα βρίσκεται αλλού: στον τρόπο με τον οποίο είναι δομημένη και παρουσιάζεται η οικονομική εικόνα του Δήμου Χαλκιδέων, έτσι ώστε ο πολίτης να βλέπει αριθμούς αλλά να μη βλέπει καθαρά τη διαδρομή του δημόσιου χρήματος.
Γιατί αυτό ακριβώς συμβαίνει. Υπάρχουν κωδικοί που δεν είναι «καθαροί», αλλά μικτοί. Κωδικοί μέσα στους οποίους χωράνε διαφορετικές φύσεις δαπανών: δημοσιεύσεις, καταχωρίσεις, εκτυπώσεις, εκδόσεις, βιβλιοδετήσεις. Κι έτσι, όποιος θέλει να μάθει τι μέρος μιας δαπάνης πήγε πράγματι σε μέσα ενημέρωσης, τι μέρος αφορούσε υποχρεωτικές δημοσιεύσεις και τι μέρος ήταν απλή τυπογραφική εργασία, δεν το βρίσκει με μια ματιά. Πρέπει να ψάξει αναρτήσεις, να ανοίξει εντάλματα, να κυνηγήσει συμβάσεις, να διαβάσει παραστατικά. Με άλλα λόγια, η πληροφορία δεν προσφέρεται καθαρά. Πρέπει να εξορυχθεί.
Και εδώ ακριβώς γεννιέται η μεγάλη πολιτική ευθύνη. Διότι η διαφάνεια δεν είναι μια γενική αναφορά σε ιστοσελίδες, αναρτήσεις και λογιστικούς πίνακες. Διαφάνεια σημαίνει ο πολίτης να μπορεί να καταλάβει χωρίς λογιστικά ακροβατικά τι πληρώνεται, γιατί πληρώνεται, σε ποιον πηγαίνει και με ποια αιτιολογία. Όταν αυτό δεν είναι άμεσα ορατό, τότε δεν έχουμε ουσιαστική λογοδοσία. Έχουμε μια διοικητική ομίχλη, μέσα στην οποία όλα εμφανίζονται τυπικά νόμιμα, αλλά τίποτε δεν είναι πραγματικά ευανάγνωστο.
Το πρόβλημα γίνεται ακόμη μεγαλύτερο όταν κανείς δεν μένει μόνο στους επίμαχους κωδικούς, αλλά κοιτάζει τη συνολική οικονομική εικόνα. Εκεί φαίνεται ότι οι μεγάλοι αριθμοί συχνά δεν λένε όλη την αλήθεια. Υπάρχουν ποσά που φαίνονται εντυπωσιακά στα χαρτιά, αλλά δεν μεταφράζονται αυτόματα σε πραγματική ταμειακή δυνατότητα. Υπάρχουν απαιτήσεις που λογιστικά υπάρχουν, αλλά η πραγματική τους εισπραξιμότητα είναι πολύ χαμηλότερη. Υπάρχουν συγκεντρωτικές εγγραφές που φουσκώνουν το μέγεθος της εικόνας, χωρίς να αποκαλύπτουν πόσο από αυτό το μέγεθος είναι πράγματι ενεργό, διαθέσιμο και ελέγξιμο. Έτσι, δημιουργείται ένα περιβάλλον στο οποίο ο αριθμός εντυπωσιάζει, αλλά η ουσία διαφεύγει.
Αυτό δεν σημαίνει αυτομάτως παρανομία. Σημαίνει όμως κάτι πολύ σοβαρό: ότι η διοικητική και λογιστική αρχιτεκτονική επιτρέπει στη θολούρα να λειτουργεί ως ασπίδα. Κι όταν η θολούρα γίνεται κανονικότητα, τότε η πολιτική εξουσία αποκτά το πιο βολικό της όπλο: μπορεί πάντα να απαντά ότι «όλα είναι αναρτημένα», αποφεύγοντας να απαντήσει αν όλα είναι όντως καθαρά. Μπορεί να κρύβεται πίσω από τον τύπο, ενώ το ερώτημα αφορά την ουσία. Μπορεί να παραπέμπει τον πολίτη από πίνακα σε πίνακα και από κωδικό σε κωδικό, λες και η κατανόηση της δημοτικής διαχείρισης είναι δουλειά μόνο ειδικών.
Όμως δεν είναι. Ο Δήμος δεν ανήκει στους λογιστές του. Ανήκει στους δημότες του. Και οι δημότες δεν οφείλουν να αποκωδικοποιούν διοικητικά πέπλα για να μάθουν τι γίνεται με τα χρήματά τους. Οφείλει ο Δήμος να τους το δείχνει καθαρά.
Γι’ αυτό και το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν ένας κωδικός, απομονωμένος, αρκεί για να στοιχειοθετήσει κάτι βαρύ. Το πραγματικό ερώτημα είναι γιατί η συνολική εικόνα είναι διαμορφωμένη έτσι ώστε κανένας κωδικός να μην αρκεί από μόνος του για να βγάλει ασφαλές συμπέρασμα. Γιατί χρειάζεται πάντα ένα δεύτερο και τρίτο επίπεδο έρευνας; Γιατί ο δρόμος προς την αλήθεια περνά υποχρεωτικά από ένα λαβυρινθώδες σύστημα μικτών εγγραφών, γενικών τίτλων και διάσπαρτων παραστατικών; Και τελικά, ποιον εξυπηρετεί αυτή η μόνιμη δυσκολία;
Εδώ ακριβώς αρχίζει η ευθύνη της επόμενης ημέρας. Ο νέος δήμαρχος Χαλκίδας δεν θα κληθεί απλώς να διοικήσει έναν Δήμο. Θα κληθεί να αντιμετωπίσει μια διοικητική κουλτούρα που για χρόνια έμαθε να επιβιώνει μέσα στη βολική ασάφεια. Αν θέλει πράγματι να πείσει ότι εκπροσωπεί κάτι νέο, δεν αρκεί να αλλάξει πρόσωπα, ύφος ή συνθήματα. Οφείλει να κάνει αυτό που μέχρι τώρα δεν έγινε με τρόπο καθαρό και αδιαμφισβήτητο: να ανοίξει τα χαρτιά.
Να δώσει αναλυτική, ευανάγνωστη και πραγματικά δημόσια εικόνα για κάθε σοβαρή δαπάνη. Να σπάσει τους μικτούς κωδικούς σε διακριτές κατηγορίες που να καταλαβαίνει ο πολίτης. Να δημοσιοποιεί όχι μόνο τους συνολικούς τίτλους, αλλά και τη διαδρομή κάθε ποσού: ποιος πληρώθηκε, για ποιο αντικείμενο, με ποιο παραστατικό, με ποια απόφαση, με ποια λογική. Να βάλει τέλος στη λογιστική μετάφραση της πολιτικής αδιαφάνειας.
Γιατί στο τέλος της ημέρας, εκεί θα κριθούν όλα. Όχι στις ανακοινώσεις. Όχι στις ωραίες λέξεις περί διαφάνειας. Όχι στις εύκολες υποσχέσεις. Αλλά στον έλεγχο. Στο αν θα τολμήσει η νέα δημοτική αρχή να φωτίσει εκείνα που σήμερα χάνονται μέσα στη διοικητική θαμπάδα. Στο αν θα αποδείξει ότι ο Δήμος μπορεί να λειτουργεί χωρίς κρυψώνες, χωρίς λογιστικές σκιές και χωρίς την αυτάρεσκη δικαιολογία ότι «όποιος θέλει, ας ψάξει».
Όχι. Δεν είναι δουλειά του δημότη να ψάχνει στα τυφλά.
Είναι δουλειά της διοίκησης να δείχνει καθαρά.
Και αν ο νέος δήμαρχος Χαλκίδας θέλει πραγματικά να αφήσει αποτύπωμα, ας ξεκινήσει από εκεί: να διαλύσει τη λογιστική ομίχλη και να φέρει στο φως όσα σήμερα επιμένουν να μένουν μισοκρυμμένα.
Γιατί τελικά, το πρόβλημα δεν είναι ένας κωδικός.
Είναι ένα ολόκληρο σύστημα που έμαθε να θεωρεί τη θολούρα κανονικότητα.