Δεν χρειάζεται να αποδείξεις τα πάντα για να αντιληφθείς ότι κάτι σάπιο επιμένει να επιβιώνει στον πυρήνα ενός συστήματος. Αρκεί να δεις ποιοι επανέρχονται, ποιοι συνδέονται, ποιοι αλληλοκαλύπτονται και ποιοι παραμένουν διαχρονικά κοντά στα κέντρα αποφάσεων.
Στην περίπτωση της Τράπεζας Κύπρου, όσα κατά καιρούς έχουν γραφτεί, σχολιαστεί ή υπαινιχθεί για σχέσεις οικογενειακής, επαγγελματικής και θεσμικής διαπλοκής δεν συνιστούν αυτομάτως δικαστική απόδειξη. Συνιστούν όμως κάτι εξίσου σοβαρό: ένα επίμονο, ιστορικά επαναλαμβανόμενο μοτίβο σύγκλισης εξουσίας, που γεννά εύλογα ερωτήματα για το ποιος ελέγχει ποιον — και ποιος τελικά λογοδοτεί σε κανέναν.
Όταν οι “συμπτώσεις” γίνονται σύστημα
Το πιο ανησυχητικό στοιχείο δεν είναι μια μεμονωμένη καταγγελία στο διαδίκτυο. Το πιο ανησυχητικό στοιχείο είναι ότι τέτοιες αναφορές βρίσκουν κοινωνικό έδαφος, επειδή πατούν πάνω σε μια παλιά και βαριά παράδοση αλληλοδιασταυρούμενων ρόλων.
Όταν στο δημόσιο πεδίο επανέρχονται αναφορές για συγγενικές σχέσεις, για νομικούς εκπροσώπους που συνδέονται με διοικητικά κέντρα, για πρόσωπα που κινούνται επί δεκαετίες μέσα στον ίδιο κλειστό κύκλο ισχύος, τότε η συζήτηση δεν αφορά πια “φήμες”. Αφορά την εικόνα ενός μηχανισμού που δίνει την εντύπωση ότι αυτοπροστατεύεται.
Και ακριβώς εκεί γεννιέται το μείζον θεσμικό ζήτημα: ακόμη και αν κάποια από τα καταγγελλόμενα δεν έχουν κριθεί δικαστικά ή δεν έχουν πλήρως τεκμηριωθεί σε κάθε λεπτομέρεια, η ίδια η πυκνότητα των διασυνδέσεων αρκεί για να εγείρει ζήτημα εταιρικής διακυβέρνησης, σύγκρουσης συμφερόντων και πραγματικής ανεξαρτησίας ελέγχου.
Γιατί μια σοβαρή τράπεζα δεν κρίνεται μόνο από τους ισολογισμούς της. Κρίνεται και από το αν πείθει ότι δεν λειτουργεί ως κλειστός οικογενειακός θύλακας με θεσμικό μανδύα.
Από την εκκλησιαστική επιρροή στον τραπεζικό πυρήνα της εξουσίας
Η ιστορία της Τράπεζας Κύπρου δεν ξεκινά σε ουδέτερο έδαφος. Ξεκινά μέσα σε ένα κοινωνικό και πολιτικό περιβάλλον όπου η εκκλησιαστική επιρροή, η οικονομική δύναμη, η δικηγορική ισχύς και η πολιτική μεσολάβηση συναντιούνταν συχνά στα ίδια σαλόνια, στις ίδιες οικογένειες, στα ίδια τραπέζια.
Αυτό που αναδεικνύεται από τη σχετική ιστορική αφήγηση είναι πως η συγκρότηση της κυπριακής οικονομικής ελίτ δεν υπήρξε απλώς αποτέλεσμα “ελεύθερης αγοράς” ή υγιούς επιχειρηματικής ανάδυσης. Συνδέθηκε με ένα βαθύτερο πλέγμα επιρροής, στο οποίο συμμετείχαν εκκλησιαστικοί κύκλοι, τοπικοί παράγοντες, δανειστές, δικηγόροι και πολιτικά πρόσωπα.
Η μετάβαση από την οθωμανική στη βρετανική περίοδο δεν εξάλειψε αυτές τις δομές. Αντίθετα, σύμφωνα με την ιστορική κριτική που έχει διατυπωθεί, τις αναδιάταξε σε πιο οργανωμένη βάση. Εκεί όπου πριν υπήρχε ο τοκογλύφος και ο τοπικός προύχοντας, αργότερα εμφανίστηκε ένα νέο πλέγμα θεσμικής ισχύος: τράπεζα, δικηγορικό γραφείο, πολιτική επιρροή, κοινωνική νομιμοποίηση.
Με απλά λόγια: άλλαξαν οι ταμπέλες, όχι κατ’ ανάγκην η λογική. Και αυτή η ιστορική συνέχεια είναι που κάνει σήμερα τόσο βαριά κάθε αναφορά στη λέξη “διαπλοκή”.
Οι ίδιες οικογένειες, τα ίδια γραφεία, η ίδια αίσθηση ασυλίας
Το πιο σκοτεινό σημείο αυτής της ιστορίας δεν είναι μόνο η καταγωγή του συστήματος. Είναι η διάρκειά του. Το ότι, επί δεκαετίες, επανεμφανίζονται συγκεκριμένα επώνυμα, συγκεκριμένα δικηγορικά δίκτυα, συγκεκριμένες οικογενειακές συγγένειες και συγκεκριμένοι θεσμικοί ρόλοι σε κομβικά σημεία του τραπεζικού, πολιτικού και νομικού πεδίου.
Προφανώς, σε ένα μικρό τόπο, οι κοινωνικές και οικογενειακές διασταυρώσεις δεν είναι από μόνες τους παράνομες. Ούτε η παρουσία γνωστών οικογενειών σε κεντρικούς θεσμούς συνιστά αφ’ εαυτής ποινική ένδειξη. Όμως όταν αυτές οι διασταυρώσεις αποκτούν επαναληπτικό, σχεδόν κληρονομικό χαρακτήρα, τότε δεν μιλάμε απλώς για “σύμπτωση κοινωνικών κύκλων”. Μιλάμε για δομή επιρροής.
Και όταν η δομή αυτή αγγίζει ταυτόχρονα τράπεζες, δικηγορικά γραφεία, διοικητικά συμβούλια, κρατικούς θεσμούς και πολιτική εκπροσώπηση, τότε το πρόβλημα δεν είναι μόνο ηθικό. Είναι δημοκρατικό.
Διότι η μεγάλη απειλή για μια κοινωνία δεν είναι μόνο η αποδεδειγμένη διαφθορά. Είναι και η παγίωση της πεποίθησης ότι υπάρχουν κύκλοι που δεν ελέγχονται ποτέ ουσιαστικά, γιατί ο έλεγχος περνά πάντα μέσα από τους ίδιους.
Η υπόθεση δεν είναι αν όλα όσα λέγονται έχουν αποδειχθεί μέχρι κεραίας. Η υπόθεση είναι ότι εδώ και δεκαετίες πλανάται πάνω από την Τράπεζα Κύπρου — και ευρύτερα πάνω από την κυπριακή ελίτ — η ίδια βαριά υποψία: ότι πίσω από τις προσόψεις της νομιμότητας επιβιώνει ένα βαθύ καθεστώς συγγενειών, εξυπηρετήσεων και αλληλοκάλυψης.
Και όταν μια κοινωνία αρχίζει να πιστεύει ότι η εξουσία κληρονομείται πιο εύκολα απ’ ό,τι ελέγχεται, τότε το πρόβλημα δεν είναι μόνο τραπεζικό. Είναι θεσμική σήψη.