Ο Ντόναλντ Τραμπ φέρεται να επανέρχεται συχνά, ακόμη και αστειευόμενος, στο ενδεχόμενο να απονείμει χάρες σε στελέχη, συνεργάτες και ανθρώπους του στενού του κύκλου πριν αποχωρήσει από την εξουσία. Και μόνο η διατύπωση αρκεί για να ανάψει φωτιές: όταν ένας πρόεδρος μιλά για προληπτική συγχώρεση, το θέμα δεν είναι το χιούμορ αλλά το πολιτικό μήνυμα.
Το ζήτημα γίνεται ακόμη βαρύτερο επειδή δεν εμφανίζεται ως μεμονωμένη ατάκα, αλλά ως μέρος μιας συνολικότερης λογικής εξουσίας. Μιας λογικής όπου η χάρη δεν παρουσιάζεται ως θεσμική εξαίρεση, αλλά ως πιθανή ομπρέλα προστασίας για όσους βρέθηκαν κοντά στο κέντρο αποφάσεων και μπορεί αύριο να βρεθούν στο πεδίο ερευνών ή πολιτικών συγκρούσεων.
Το “αστείο” που δεν ακούγεται αστείο
Όταν ο πρόεδρος των ΗΠΑ αφήνει να αιωρείται ότι μπορεί να συγχωρήσει «όποιον βρέθηκε κοντά στο Οβάλ Γραφείο», η φράση δεν ακούγεται σαν χαλαρό πείραγμα. Ακούγεται σαν έμμεση διαβεβαίωση προς τον μηχανισμό εξουσίας ότι, αν χρειαστεί, υπάρχει δίχτυ ασφαλείας. Και σε τέτοια ζητήματα, η πρόθεση μετρά λιγότερο από το μήνυμα που εκπέμπεται.
Η χάρη ως πολιτικό εργαλείο
Η προεδρική χάρη είναι από τις ισχυρότερες εξουσίες του αμερικανικού προεδρικού συστήματος. Ακριβώς γι’ αυτό, όταν χρησιμοποιείται μαζικά ή όταν συνδέεται με πολιτικούς συμμάχους και πρόσωπα του προεδρικού περιβάλλοντος, παύει να φαίνεται ως πράξη επιείκειας και αρχίζει να μοιάζει με εργαλείο διαχείρισης ισορροπιών, ανταμοιβής πίστης και προληπτικής θωράκισης.
Ο φόβος των ερευνών και η λογική της προληπτικής ασυλίας
Πίσω από τέτοιες δηλώσεις διακρίνεται ένας βαθύτερος φόβος: ότι μια πολιτική ανατροπή ή μια αλλαγή συσχετισμών μπορεί να φέρει έρευνες, ανακρίσεις και νέο κύκλο πιέσεων για τον Λευκό Οίκο και τα πρόσωπα που τον πλαισίωσαν. Εκεί ακριβώς η χάρη παύει να είναι συνταγματικό εργαλείο και μετατρέπεται, πολιτικά, σε προληπτική υπόσχεση ασυλίας προς έναν ολόκληρο κύκλο εξουσίας.
Στις δημοκρατίες, η χάρη υπάρχει για να υπηρετεί τον θεσμό — όχι για να καθησυχάζει την αυλή. Και όταν ο πρόεδρος μιλά σαν να μπορεί να καθαρίσει εκ των προτέρων όποιον κινήθηκε γύρω από το Οβάλ, τότε δεν έχουμε απλώς μια κακή ατάκα. Έχουμε την πιο ωμή υπενθύμιση ότι η εξουσία, όταν φοβάται τον έλεγχο, αρχίζει να ονειρεύεται αμνηστία για τον εαυτό της.