Υπάρχει μια φράση του Δημήτρης Πουλικάκος που δεν είναι απλώς ωραία. Είναι επικίνδυνα αληθινή. Μιλά για εκείνες τις «ψυχές» που εμφανίζονται διαχρονικά και λειτουργούν σαν εσωτερικός συναγερμός μιας κοινωνίας. Όχι σαν “ηθικοί δάσκαλοι”. Σαν κάτι πιο σπάνιο: σαν οξύς αισθητήρας του μέλλοντος.
Και λέει κάτι που πονάει: αυτοί οι άνθρωποι βλέπουν μελλούμενα που ο μέσος άνθρωπος δεν αντιλαμβάνεται, παρά μόνο όταν «φάει το παλούκι».
Η Κατερίνα δεν ήταν «σύμβολο». Ήταν προειδοποίηση.
Η Κατερίνα Γώγου σήμερα συχνά παρουσιάζεται σαν αφίσα: λίγο “αντισυστημική”, λίγο “ροκ”, λίγο “αγία” της αστικής εξέγερσης. Αυτό όμως είναι το βολικό περιτύλιγμα. Γιατί το δύσκολο περιεχόμενο είναι άλλο: ήταν ένας άνθρωπος που μιλούσε πριν από την ώρα που επιτρέπει η κοινωνία να ακούσει.
Κι αυτός είναι ο βασικός λόγος που τέτοιες φωνές δεν χωράνε. Όχι επειδή είναι “ακραίες”. Επειδή είναι πρόωρες. Και το πρόωρο, σε μια κοινωνία που αγαπά την αναβολή, εκλαμβάνεται σαν προσβολή.
Οι «Εξαρχειώτες άγιοι» και η παρεξήγηση της αντοχής
Όταν ο Πουλικάκος βάζει στο ίδιο κάδρο τη Γώγου με τον Παύλος Σιδηρόπουλος και τον Νικόλας Άσιμος, δεν κάνει αγιογραφία. Κάνει κάτι πιο σκληρό: απομυθοποιεί.
Λέει ότι ήταν «ιδιότροπα, ευάλωτα άτομα», χωρίς ένστικτο αυτοσυντήρησης, ανίκανα να “δαγκώσουν” πραγματικά — μόνο να προσποιηθούν ότι δαγκώνουν.
Και εδώ βρίσκεται η μεγάλη μας παρεξήγηση: έχουμε μάθει να μπερδεύουμε την ένταση με την αντοχή. Νομίζουμε ότι όποιος φωνάζει δυνατά, αντέχει. Ενώ πολλές φορές ισχύει το αντίθετο: όποιος “βλέπει” πιο καθαρά, πληγώνεται πιο εύκολα.
Κι έτσι, ο μύθος του “σκληρού” επαναστάτη γίνεται άμυνα του κοινού: μας επιτρέπει να θαυμάζουμε χωρίς να νιώθουμε υποχρέωση. Γιατί αν παραδεχτείς ότι αυτοί οι άνθρωποι ήταν ευάλωτοι, τότε πέφτει πάνω σου η ενοχή: εμείς τι κάναμε για να μην τους συνθλίψει η πραγματικότητα;
«Γλίτωσαν την παρακμή» — φράση-μαχαίρι
Το πιο προκλητικό σημείο δεν είναι η πρόωρη φυγή. Είναι η ερμηνεία της: «γλίτωσαν την παρακμή».
Δεν το λέει κυνικά. Το λέει τραγικά. Γιατί η παρακμή δεν είναι μόνο βιολογική φθορά. Είναι και κοινωνική: είναι η στιγμή που μια κοινωνία σε αναγκάζει να γίνεις “διαχειρίσιμος”, “κομψός”, “ακίνδυνος”, ή σε πετάει.
Και εδώ κρύβεται η πραγματική ερώτηση:
Μήπως τελικά η κοινωνία μας δεν σκοτώνει μόνο ανθρώπους. Σκοτώνει και τις αιχμές τους. Τους εξαναγκάζει είτε να λειανθούν είτε να σπάσουν.
Εξάρχεια: τόπος ή σύμβολο;
Τα Εξάρχεια έγιναν λέξη-σύμβολο. Άλλος τα χρησιμοποιεί για να φοβίσει, άλλος για να εξιδανικεύσει. Αλλά εδώ ο όρος «Εξαρχειώτες άγιοι» λειτουργεί αλλιώς: δείχνει ανθρώπους που έζησαν στην άκρη — και η άκρη, όσο ρομαντική κι αν φαίνεται, είναι πάντα πιο κοντά στον γκρεμό.
- Τους τιμάμε επειδή τους καταλάβαμε, ή επειδή “βολεύει” να τους αγαπάμε αφού έφυγαν;
- Αν ζούσαν σήμερα, θα τους ακούγαμε — ή θα τους “ακυρώναμε” με την πρώτη αμηχανία;
- Μήπως αυτό που ονομάζουμε «παρακμή» είναι απλώς η νίκη της προσαρμογής πάνω στην αλήθεια;
Η παρακαταθήκη δεν είναι να τους λατρεύεις. Είναι να τους αντέχεις.
Ο Πουλικάκος κλείνει με τη λέξη «παρακαταθήκη». Και αυτό είναι το μόνο παρήγορο: ότι κάτι μένει.
Αλλά ας μην κοροϊδευόμαστε: η παρακαταθήκη δεν είναι συλλεκτικό αντικείμενο. Είναι υποχρέωση. Είναι η πρόκληση να αντέξεις την καθαρή ματιά χωρίς να περιμένεις να “φας το παλούκι” για να πεις: «ναι, είχαν δίκιο».