Η Συνθήκη της Λωζάννης δεν άφηνε περιθώρια παρερμηνείας για την Ίμβρο και την Τένεδο: ειδική διοικητική οργάνωση, τοπική αυτοδιοίκηση, προστασία προσώπων και περιουσιών, αστυνομία από τον αυτόχθονο πληθυσμό, εγγυήσεις για γλώσσα, θρησκεία και ελευθερία. Στα χαρτιά ήταν διεθνής δέσμευση. Στην πράξη έγινε το πρώτο θύμα της τουρκικής πολιτικής.
Από το 1923 κιόλας, πριν ακόμη στεγνώσει το μελάνι της υπογραφής, η Τουρκία επέβαλε κρατικό έλεγχο, απέκλεισε τους Έλληνες από τη διοίκηση, χτύπησε την παιδεία, δήμευσε περιουσίες, αλλοίωσε τη δημογραφία και οργάνωσε έναν μακρόσυρτο αφελληνισμό που κορυφώθηκε με το διαβόητο «Πρόγραμμα Διάλυσης». Το αποτέλεσμα δεν ήταν μια απλή παραβίαση συνθήκης, αλλά μια μεθοδική εκκαθάριση ιστορικής παρουσίας.
Τι προέβλεπε η Λωζάννη για Ίμβρο και Τένεδο
Η Συνθήκη της Λωζάννης παραχώρησε τα δύο νησιά στην τουρκική κυριαρχία, αλλά όχι χωρίς όρους.
Το άρθρο 14 προέβλεπε:
- ειδική διοικητική οργάνωση με τοπικά στοιχεία,
- ουσιαστική τοπική αυτοδιοίκηση για τον αυτόχθονο μη μουσουλμανικό πληθυσμό,
- προστασία ζωής, προσώπων και περιουσιών,
- αστυνομία στρατολογημένη από τον ίδιο τον γηγενή πληθυσμό.
Παράλληλα, τα άρθρα 38-43 κατοχύρωναν τις θεμελιώδεις εγγυήσεις για γλώσσα, θρησκεία, ελευθερία και εθνική ταυτότητα.
Με απλά λόγια: η Ίμβρος και η Τένεδος δεν θα έπρεπε να γίνουν πεδία καταπίεσης, αλλά χώροι προστατευμένης επιβίωσης του ελληνικού στοιχείου.
Ακριβώς αυτό ήταν που δεν έγινε ποτέ.
Η παραβίαση άρχισε πριν καν εφαρμοστεί η Συνθήκη
Τον Σεπτέμβριο του 1923 οι τουρκικές αρχές ανέλαβαν τη διοίκηση των νησιών και έκαναν ακριβώς το αντίθετο από ό,τι όριζε η διεθνής συμφωνία:
- διόρισαν κρατικούς αξιωματούχους από τη Μικρά Ασία,
- συγκέντρωσαν στα χέρια τους διοικητική, δικαστική, αστυνομική και λιμενική εξουσία,
- απέκλεισαν τους Έλληνες από κάθε ουσιαστικό ρόλο στη δημόσια ζωή,
- περιθωριοποίησαν την ελληνική εκπαίδευση,
- άρχισαν τις δημεύσεις εκκλησιαστικών και κοινοτικών περιουσιών,
- χτύπησαν την οικονομική και πολιτιστική ζωή του τόπου.
Η Λωζάννη δεν καταπατήθηκε σε μια μεμονωμένη στιγμή.
Καταπατήθηκε ως κρατική γραμμή.
Και αυτή η γραμμή είχε στόχο έναν: να σπάσει τη συνέχεια του ελληνισμού στα δύο νησιά.
Το “Πρόγραμμα Διάλυσης” και ο οργανωμένος αφελληνισμός
Το 1964 η τουρκική κρατική μηχανή έθεσε σε εφαρμογή το περιβόητο Eritme Programi — το «Πρόγραμμα Διάλυσης». Το όνομα και μόνο λέει όλη την αλήθεια.
Ο σχεδιασμός προέβλεπε:
- απαλλοτρίωση του 90% της καλλιεργήσιμης γης της Ίμβρου,
- εγκατάσταση Τούρκων εποίκων από την Ανατολία,
- οικονομική ασφυξία των γηγενών κατοίκων,
- κατάργηση της ελληνικής εκπαίδευσης,
- επιλογή δημοσίων υπαλλήλων με κριτήριο τον πλήρη έλεγχο,
- αλλοίωση του πολιτισμικού χαρακτήρα των νησιών,
- έλεγχο των συναλλαγών και της κοινωνικής ζωής,
- ίδρυση ανοικτών αγροτικών φυλακών με μεταφορά βαρυποινιτών στην Ίμβρο.
Δεν επρόκειτο για διοικητική αυθαιρεσία.
Επρόκειτο για κρατικό σχέδιο αποψίλωσης, εκφοβισμού και εξώθησης σε φυγή.
Το αποτέλεσμα ήταν τραγικά «αποτελεσματικό»:
χιλιάδες Ίμβριοι και Τενέδιοι εγκατέλειψαν τις πατρογονικές τους εστίες, οι περιουσίες χάθηκαν, τα χωριά ερήμωσαν και ο άλλοτε συμπαγής ελληνικός πληθυσμός μετατράπηκε σε σκόρπια μνήμη.
Η αλήθεια είναι σκληρή και δεν χωράει διπλωματικά προσχήματα: στην Ίμβρο και την Τένεδο η Τουρκία δεν «παρέβη» απλώς μια διεθνή συνθήκη — την ποδοπάτησε συστηματικά, μεθοδικά και επί δεκαετίες, μέχρι να μετατρέψει δύο ζωντανές ελληνικές πατρίδες σε μνημεία βίαιου αφελληνισμού. Η Λωζάννη για την Άγκυρα δεν υπήρξε ποτέ υποχρέωση· υπήρξε ένα χαρτί που το κράτος της έσκισε στην πράξη.