Στα ελληνικά δικαστήρια, η ανωτέρα βία αναγνωρίζεται όταν ένα γεγονός είναι απρόβλεπτο, αναπότρεπτο και δεν μπορεί να ξεπεραστεί ούτε με άκρα επιμέλεια. Η νομολογία έχει δεχθεί αιφνίδιες ασθένειες, έκτακτα συμβάντα και αντικειμενικές αδυναμίες ως λόγους ανακοπής ερημοδικίας.
Κι όμως, το Μονομελές Εφετείο Πειραιώς με την 132/2026 έκρινε ότι ο πρόωρος τοκετός δικηγόρου, η λοχεία και η νοσηλεία του νεογνού της σε ΜΕΝΝ δεν αρκούσαν. Όχι επειδή το γεγονός δεν ήταν δραματικό, αλλά επειδή, κατά το δικαστήριο, η πληρεξούσια όφειλε να έχει φροντίσει εγκαίρως για αντικατάσταση, όπως θα έκανε ο «μέσος συνετός δικηγόρος». Η κρίση αυτή προκάλεσε την οξεία αντίδραση των Δικηγορικών Συλλόγων Πειραιά και Αθηνών.
Τι είναι, τελικά, η ανωτέρα βία
Η έννοια δεν είναι ποιητική ούτε ηθική. Είναι αυστηρά νομική.
Ανωτέρα βία είναι το γεγονός που:
- δεν μπορούσε να προβλεφθεί,
- δεν μπορούσε να αποτραπεί,
- δεν μπορούσε να υπερνικηθεί ούτε με μέτρα άκρας επιμέλειας και συνέσεως.
Αυτό σημαίνει ότι το δικαστήριο δεν εξετάζει μόνο αν συνέβη κάτι σοβαρό, αλλά και αν υπήρχε έστω ένας ρεαλιστικός τρόπος να διασωθεί η δικονομική πράξη: ένα τηλεφώνημα, μια αναπλήρωση, μια έγκαιρη ενημέρωση, μια στοιχειώδης οργανωτική πρόβλεψη. Εκεί ακριβώς χτίζεται και η αυστηρότητα της νομολογίας.
Η απόφαση που σόκαρε τον νομικό κόσμο
Στην επίμαχη υπόθεση, η εταιρεία που είχε ασκήσει έφεση δεν παραστάθηκε στη δικάσιμο της 9ης Ιανουαρίου 2025, επειδή η πληρεξούσια δικηγόρος της είχε εισαχθεί εσπευσμένα για πρόωρο τοκετό την Πρωτοχρονιά, ενώ το νεογνό νοσηλευόταν σε εντατική μέχρι τις 6 Ιανουαρίου. Η ίδια επικαλέστηκε λοχεία, πυρετό, σωματική εξάντληση και ψυχική κατάρρευση λόγω της κατάστασης του παιδιού της.
Το δικαστήριο, όμως, έκρινε ότι αυτά δεν αποδείχθηκαν επαρκώς ως πλήρης αδυναμία μέριμνας. Και πήγε ακόμη παραπέρα: θεώρησε ότι, εφόσον η δικηγόρος βρισκόταν ήδη σε προχωρημένη κύηση, όφειλε να έχει προνοήσει για τις εκκρεμείς υποθέσεις της και να έχει ενημερώσει συνεργάτες ή τον εντολέα της.
Εδώ ακριβώς γεννήθηκε η κοινωνική και θεσμική έκρηξη: διότι η απόφαση δεν αρκέστηκε σε μια στενή ερμηνεία της ανωτέρας βίας· έθεσε έναν σχεδόν απάνθρωπο πήχη για το τι θεωρείται «κανονική επαγγελματική μέριμνα» μιας γυναίκας λίγες ημέρες μετά από πρόωρο τοκετό.
Το πραγματικό ερώτημα: πόσο “συνετός” πρέπει να είναι ο άνθρωπος για να θεωρείται άνθρωπος;
Η επίκληση του «μέσου συνετού δικηγόρου» ακούγεται ουδέτερη. Δεν είναι.
Γιατί όταν αυτό το μέτρο χρησιμοποιείται σε συνθήκες βιολογικού, ψυχικού και υπαρξιακού σοκ, παύει να λειτουργεί ως μέτρο επαγγελματισμού και μετατρέπεται σε εργαλείο απονέκρωσης της πραγματικότητας.
Οι Δικηγορικοί Σύλλογοι αντέδρασαν ακριβώς γι’ αυτό. Ο ΔΣ Πειραιά μίλησε για ανάγκη ενσυναίσθησης και τόνισε ότι κανένα δικαστήριο δεν μπορεί να επιβάλλει σε δικηγόρο να παραχωρήσει τη θέση του σε άλλον ή να εξαναγκάζει ουσιαστικά τον εντολέα να αλλάξει συνήγορο. Ο ΔΣΑ προανήγγειλε πρωτοβουλίες για τροποποίηση των Κωδίκων, ώστε η κύηση, ο τοκετός και η λοχεία να αντιμετωπίζονται με σαφή, θεσμικό και όχι συγκυριακό τρόπο.
Αρχές 2022 — Η εταιρεία καταθέτει αγωγή στο Πρωτοδικείο Πειραιώς.
2023 — Εκδίδεται πρωτόδικη απόφαση μη ευνοϊκή για την εταιρεία.
Τέλη 2023 — Ασκείται έφεση.
1 Ιανουαρίου 2025 — Η πληρεξούσια δικηγόρος εισάγεται εσπευσμένα για πρόωρο τοκετό.
1–6 Ιανουαρίου 2025 — Το νεογνό νοσηλεύεται σε ΜΕΝΝ.
9 Ιανουαρίου 2025 — Η εταιρεία δεν εκπροσωπείται στη δικάσιμο, η έφεση απορρίπτεται ερήμην.
Εντός 15 ημερών — Κατατίθεται αίτηση ακύρωσης της εφετειακής απόφασης με επίκληση ανωτέρας βίας.
2026 — Εκδίδεται η απόφαση 132/2026 του Μονομελούς Εφετείου Πειραιώς, που απορρίπτει το αίτημα.
Αμέσως μετά — Έντονες αντιδράσεις από ΔΣ Πειραιά και ΔΣΑ, με αίτημα θεσμικής επανεξέτασης.
Όταν η Δικαιοσύνη αναγνωρίζει ως ανωτέρα βία τη βλάβη μηχανών, την κυκλοφοριακή ανωμαλία ή την αιφνίδια κατάρρευση, αλλά ζητά από μια μητέρα με πρόωρο νεογνό στην εντατική να λειτουργήσει σαν ψυχρός διαχειριστής εκκρεμοτήτων, τότε το πρόβλημα δεν είναι πια ερμηνευτικό.
Είναι πολιτισμικό.
Και μια έννομη τάξη που απαιτεί από τον άνθρωπο να αποδείξει ότι υπέφερε “αρκετά”, πριν του αναγνωρίσει την πραγματικότητα, δεν απονέμει απλώς δίκαιο.
Ασκεί εξουσία χωρίς έλεος.