Η κατάπαυση πυρός ανάμεσα σε ΗΠΑ και Ιράν παρουσιάστηκε σαν ανάσα σταθερότητας. Σαν μια διπλωματική γέφυρα πάνω από το χάος. Στην πράξη, όμως, αποδείχθηκε κάτι πολύ πιο σκοτεινό: ένα λεπτό φύλλο χαρτί πάνω από έναν κρατήρα που συνεχίζει να βράζει. Και η ανοιχτή σύγκρουση Νετανιάχου – Ερντογάν ήρθε να το επιβεβαιώσει με τον πιο ωμό τρόπο.
Ο Ισραηλινός πρωθυπουργός εξαπέλυσε προσωπική και πολιτική επίθεση κατά του Τούρκου προέδρου, κατηγορώντας τον ότι στηρίζει το ιρανικό καθεστώς και ότι «σφαγιάζει» τους Κούρδους. Η απάντηση από την Άγκυρα ήταν εξίσου εμπρηστική: η τουρκική προεδρία χαρακτήρισε τον Νετανιάχου εγκληματία που σπρώχνει την περιοχή στο χάος για να διασωθεί πολιτικά. Δεν πρόκειται για μια απλή διπλωματική αψιμαχία. Πρόκειται για αμοιβαίο πολιτικό ξεγύμνωμα δύο ηγεσιών που μιλούν πλέον τη γλώσσα της ανοιχτής εχθρότητας.
Ι. Η «ανακωχή» που δεν έσβησε τίποτα
Η αλήθεια είναι σκληρή: η εκεχειρία δεν έφερε ειρήνη. Έφερε αναδιάταξη της σύγκρουσης. Το μέτωπο με το Ιράν μπορεί να πάγωσε προσωρινά, όμως η φωτιά δεν έσβησε. Μεταφέρθηκε. Στον Λίβανο, στη Συρία, στις δηλώσεις, στις στρατηγικές απειλές, στις έμμεσες προειδοποιήσεις. Η περιοχή δεν μπήκε σε φάση εξομάλυνσης. Μπήκε σε φάση μετάλλαξης.
Αυτό ακριβώς φανερώνει και η κόντρα Νετανιάχου – Ερντογάν. Η εκεχειρία λειτούργησε σαν διάλειμμα ανασύνταξης, όχι σαν τέλος του κύκλου βίας. Και όταν δύο περιφερειακές δυνάμεις μιλούν πλέον όχι με υπαινιγμούς αλλά με ανοιχτές καταγγελίες, τότε το επόμενο βήμα δεν είναι η συνεννόηση. Είναι η βαθύτερη πόλωση.
ΙΙ. Ο Νετανιάχου δεν απαντά – επιτίθεται για να επιβιώσει
Ο Νετανιάχου δεν εμφανίζεται ως ηγέτης που διαχειρίζεται μια κρίση. Εμφανίζεται ως πολιτικός που χρειάζεται διαρκές μέτωπο για να συντηρείται. Κάθε νέα ένταση, κάθε νέος εχθρός, κάθε νέα ηθική καταγγελία προς τρίτους λειτουργεί σαν εργαλείο προσωπικής παράτασης ζωής για μια ηγεσία που έχει μάθει να επιβιώνει μέσα από τον φόβο, τη διαρκή πολιορκία και την κατασκευή εξωτερικών απειλών.
Η επίθεση κατά του Ερντογάν δεν είναι μόνο διμερής ένταση. Είναι μέρος ενός ευρύτερου μηχανισμού: όταν το εσωτερικό βάρος μεγαλώνει, η εξωτερική επιθετικότητα σκληραίνει. Όταν το πολιτικό έδαφος τρίζει, η ρητορική γίνεται πολεμική. Κι όταν ένας πρωθυπουργός έχει επενδύσει τα πάντα στη λογική του αδιάκοπου πολέμου, τότε ακόμη και η εκεχειρία μετατρέπεται σε ευκαιρία για νέο γύρο σύγκρουσης.
ΙΙΙ. Ο Ερντογάν δεν εμφανίζεται ως ειρηνοποιός – εμφανίζεται ως παίκτης που θέλει μερίδιο ισχύος
Από την άλλη πλευρά, η Άγκυρα επιχειρεί να φορέσει τον μανδύα της δήθεν υπεύθυνης δύναμης που ζητεί να προστατευθεί η ανακωχή και να μη χαθεί η ευκαιρία μιας μόνιμης ειρήνης. Όμως αυτή η εικόνα είναι βολικά αποσπασματική. Η Τουρκία δεν είναι αμέτοχος παρατηρητής. Είναι δύναμη με δικές της επεμβάσεις, δικές της στρατιωτικές επιδιώξεις, δική της γεωπολιτική ατζέντα και δική της αγωνία να κατοχυρώσει ζώνες επιρροής στο μεταβαλλόμενο περιφερειακό τοπίο.
Γι’ αυτό και η απάντηση της τουρκικής προεδρίας δεν ήταν διπλωματική. Ήταν βαθιά πολιτική, βαθιά επιθετική, σχεδόν εκδικητική. Η Άγκυρα δεν θέλει απλώς να αποκρούσει τις κατηγορίες του Ισραήλ. Θέλει να κατοχυρώσει ότι παραμένει αυτόνομος πόλος ισχύος, ότι δεν θα δεχθεί ισραηλινή ηγεμονία στη νέα περιφερειακή τάξη και ότι δεν προτίθεται να σιωπήσει όταν θεωρεί πως σπρώχνεται στο περιθώριο.
IV. Η Μέση Ανατολή κυβερνάται από ηγεσίες που μιλούν για ασφάλεια και παράγουν μόνο χάος
Να το πούμε καθαρά: και οι δύο πλευρές χρησιμοποιούν τη γλώσσα της ασφάλειας για να νομιμοποιήσουν την όξυνση. Και οι δύο μιλούν στο όνομα της σταθερότητας ενώ τροφοδοτούν τη ρευστότητα. Και οι δύο επικαλούνται απειλές για να δικαιολογήσουν μια όλο και πιο επικίνδυνη περιφερειακή αναμέτρηση.
Ο Νετανιάχου κατηγορεί τον Ερντογάν ως συνεργό του ιρανικού άξονα. Η Άγκυρα τον εμφανίζει ως εγκληματία που παρασύρει την περιοχή στην καταστροφή για να σωθεί ο ίδιος. Το πρόβλημα είναι ότι, μέσα σε αυτόν τον βούρκο αλληλοκατηγοριών, κανείς δεν υπηρετεί την ειρήνη. Όλοι υπηρετούν τη δική τους εκδοχή ισχύος.
Η κατάπαυση πυρός ΗΠΑ – Ιράν αποδείχθηκε αυτό που συχνά είναι οι μεγάλες διεθνείς «ανακουφίσεις»: μια βιτρίνα προσωρινής ησυχίας μπροστά σε ένα εργοστάσιο παραγωγής νέων συγκρούσεων. Η σύγκρουση Νετανιάχου – Ερντογάν δεν είναι διπλωματικό επεισόδιο. Είναι προαναγγελία. Είναι το σημάδι ότι η επόμενη φάση δεν θα παιχτεί μόνο ανάμεσα στην Ουάσιγκτον και την Τεχεράνη, αλλά ανάμεσα σε περιφερειακές δυνάμεις που διεκδικούν χώρο, ρόλο και επιρροή πάνω στα ερείπια της τάξης που καταρρέει.
Και όταν οι ηγέτες μιλούν σαν να δικάζουν ο ένας τον άλλον, συνήθως προετοιμάζουν λαούς να πληρώσουν το κόστος ενός πολέμου που ακόμη δεν έχει ονοματιστεί.