Εκατομμύρια φωτοβολταϊκά πάνελ πλησιάζουν στο τέλος της ζωής τους. Το μεγάλο ερώτημα δεν είναι αν η ηλιακή ενέργεια είναι χρήσιμη. Είναι αν η πολιτεία, η αγορά και οι εταιρείες έχουν σχέδιο για τα απόβλητά της.
Δεν πρόκειται απλώς για σπασμένα γυαλιά, αλουμίνια και καλώδια. Πρόκειται για την επόμενη μεγάλη δοκιμασία της «πράσινης» οικονομίας: τι γίνεται όταν τα ίδια τα εργαλεία της ενεργειακής μετάβασης μετατρέπονται σε βιομηχανικό απόβλητο;
Ο Διεθνής Οργανισμός Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας, μαζί με το IEA-PVPS, έχει προειδοποιήσει ότι τα απόβλητα φωτοβολταϊκών πάνελ μπορεί να φτάσουν παγκοσμίως τους 60 έως 78 εκατομμύρια τόνους έως το 2050. Το πρόβλημα, λοιπόν, δεν είναι θεωρητικό. Έρχεται. Και έρχεται γρήγορα.
Η μεγάλη αντίφαση της «πράσινης» βιομηχανίας
Η βιομηχανία συχνά προβάλλει ότι τα φωτοβολταϊκά πάνελ είναι σε μεγάλο βαθμό ανακυκλώσιμα. Τεχνικά, αυτό είναι σωστό: περιέχουν γυαλί, αλουμίνιο, χαλκό και άλλα υλικά που μπορούν να ανακτηθούν. Όμως η τεχνική δυνατότητα δεν αρκεί. Αν η ανακύκλωση κοστίζει πολύ περισσότερο από την ταφή, τότε η αγορά θα κάνει αυτό που κάνει πάντα: θα διαλέξει τη φθηνότερη διαδρομή.
Στην Αυστραλία, για παράδειγμα, το κόστος ανακύκλωσης ενός πάνελ έχει υπολογιστεί περίπου στα 28 δολάρια, ενώ η απόρριψη σε χωματερή περίπου στα 4,50 δολάρια. Αυτό δεν είναι λεπτομέρεια. Είναι ο πυρήνας του προβλήματος. Όσο η χωματερή είναι φθηνότερη από την υπεύθυνη διαχείριση, η «κυκλική οικονομία» μένει σύνθημα σε φυλλάδια και συνέδρια.
Τοξική χιονοστιβάδα ή χαμένη πρώτη ύλη;
Τα παλιά φωτοβολταϊκά δεν είναι απλώς σκουπίδια. Είναι και χαμένη πρώτη ύλη. Μέσα τους υπάρχουν υλικά που μπορούν να επιστρέψουν στην παραγωγή. Αν ανακτηθούν σωστά, μπορούν να μειώσουν την ανάγκη για νέες εξορύξεις και να στηρίξουν την ίδια την ενεργειακή μετάβαση.
Αν όμως αφεθούν να σπάσουν, να εγκαταλειφθούν ή να θαφτούν χωρίς κανόνες, τότε η εικόνα αλλάζει. Πάνελ στο τέλος ζωής τους μπορεί να περιέχουν ουσίες όπως μόλυβδο ή κάδμιο, ενώ οι αμερικανικές περιβαλλοντικές αρχές τονίζουν ότι πρέπει να γίνεται ασφαλής διαχείριση όταν μετατρέπονται σε απόβλητο.
Εδώ βρίσκεται η υποκρισία: δεν μπορεί η πράσινη μετάβαση να μετρά μόνο τα μεγαβάτ που εγκαθίστανται και να αγνοεί τα απόβλητα που θα μείνουν πίσω.
Η Ευρώπη έχει πλαίσιο — αλλά χρειάζεται εφαρμογή
Στην Ευρωπαϊκή Ένωση τα φωτοβολταϊκά πάνελ υπάγονται στο πλαίσιο των αποβλήτων ηλεκτρικού και ηλεκτρονικού εξοπλισμού. Η οδηγία WEEE προβλέπει χωριστή συλλογή, ορθή επεξεργασία, στόχους ανάκτησης και ανακύκλωσης, ενώ στηρίζεται στην αρχή της ευθύνης του παραγωγού. Δηλαδή, όποιος βάζει προϊόντα στην αγορά πρέπει να έχει ευθύνη και για το τέλος της ζωής τους.
Αλλά οι νόμοι από μόνοι τους δεν καθαρίζουν χωματερές. Χρειάζονται έλεγχοι, αδειοδοτημένες μονάδες, πραγματική ιχνηλασιμότητα, αντικίνητρα για την παράνομη απόρριψη και υποχρεωτικά συστήματα συλλογής. Αλλιώς, το κόστος θα μεταφερθεί πάλι στον δήμο, στον πολίτη, στο περιβάλλον.
Το πρόβλημα της πρόωρης αντικατάστασης
Τα περισσότερα φωτοβολταϊκά σχεδιάζονται για διάρκεια ζωής άνω των 25 ετών. Όμως η αγορά κινείται ταχύτερα από τη θεωρία. Νεότερα, φθηνότερα και αποδοτικότερα πάνελ οδηγούν πολλές φορές σε πρόωρες αντικαταστάσεις, ακόμη και όταν τα παλιά πάνελ λειτουργούν ακόμη.
Έτσι δημιουργείται ένας επικίνδυνος κύκλος: εγκατάσταση, επιδότηση, αντικατάσταση, απόρριψη. Και ύστερα ξανά από την αρχή. Αν δεν υπάρξει σχέδιο, η πράσινη μετάβαση κινδυνεύει να αφήσει πίσω της βουνά από «πράσινα» σκουπίδια.
Τι πρέπει να γίνει τώρα
Η λύση δεν είναι να δαιμονοποιηθεί η ηλιακή ενέργεια. Η λύση είναι να σοβαρευτεί η πολιτική της διαχείρισης.
Χρειάζεται υποχρεωτική καταγραφή κάθε πάνελ από την εγκατάσταση μέχρι την απόσυρση. Χρειάζεται εγγύηση ανακύκλωσης μέσα στην τιμή πώλησης. Χρειάζεται ευθύνη παραγωγού και εισαγωγέα. Χρειάζεται απαγόρευση ανεξέλεγκτης ταφής. Χρειάζεται ενίσχυση μονάδων ανακύκλωσης και επαναχρησιμοποίησης. Και κυρίως χρειάζεται να σταματήσει η λογική του «βάλε πάνελ τώρα και βλέπουμε μετά».
Διότι το «μετά» έφτασε.
Η πράσινη ενέργεια χωρίς σχέδιο για τα απόβλητά της δεν είναι πλήρης οικολογική πολιτική. Είναι μισή αλήθεια με ωραίο περιτύλιγμα. Και οι μισές αλήθειες, όταν θάβονται στο χώμα, κάποια στιγμή επιστρέφουν ως δηλητήριο.