Από τον Θουκυδίδη μέχρι τον Καβάφη και τον Σουρή, το ελληνικό πρόβλημα επιστρέφει με άλλο κοστούμι αλλά με την ίδια ουσία: έλλειμμα Παιδείας, έλλειμμα θεσμών, έλλειμμα πολιτικής ευθύνης.
Ο Θουκυδίδης δεν έγραψε Ιστορία για να περάσει την ώρα των συγχρόνων του. Έγραψε για να μείνει. Για να λειτουργεί ως καθρέφτης. Ως προειδοποίηση. Ως εργαλείο κατανόησης της εξουσίας, του φόβου, του συμφέροντος, της δημαγωγίας, της διαφθοράς και της ανθρώπινης φύσης.
Το περίφημο «κτήμα ες αεί» δεν είναι απλώς φιλολογική φράση. Είναι πολιτική διαθήκη. Ο Θουκυδίδης μας λέει, με τον πιο σκληρό τρόπο, ότι όσα συνέβησαν κάποτε μπορούν να ξανασυμβούν. Όχι επειδή η Ιστορία αντιγράφει μηχανικά τον εαυτό της, αλλά επειδή ο άνθρωπος, όταν δεν παιδεύεται και δεν ελέγχεται, επαναλαμβάνει τα ίδια πάθη.
Και εδώ αρχίζει το ελληνικό δράμα.
Διότι οι Νεοέλληνες επικαλούμαστε διαρκώς την αρχαία Ελλάδα, αλλά σπανίως τη μελετούμε ουσιαστικά. Την κάνουμε σημαία, σύνθημα, εθνική κορνίζα. Δεν την κάνουμε σχολείο πολιτικής σκέψης.
Η αρχαία Δημοκρατία ήξερε το πρόβλημα
Η αρχαία Αθήνα δεν ήταν αφελής. Δεν πίστευε ότι οι πολίτες και οι άρχοντες είναι άγιοι. Ήξερε πολύ καλά ότι η εξουσία γεννά πειρασμό και ότι το δημόσιο χρήμα χρειάζεται προστασία.
Γι’ αυτό και έστησε θεσμούς ελέγχου. Γι’ αυτό περιόριζε θητείες. Γι’ αυτό μοίραζε αρμοδιότητες. Γι’ αυτό ο «επιστάτης των πρυτάνεων», που κρατούσε κλειδιά, έγγραφα και δημόσια σφραγίδα, είχε θητεία μόλις ενός εικοσιτετραώρου.
Μία ημέρα εξουσίας.
Όχι επειδή οι αρχαίοι ήταν ρομαντικοί. Αλλά επειδή ήταν ρεαλιστές. Ήξεραν ότι η εξουσία, όταν μένει ανεξέλεγκτη, σαπίζει. Και μαζί της σαπίζει η πόλη.
Από τον Θουκυδίδη στον Καβάφη
Ο Καβάφης, αιώνες μετά, στο ποίημα «Εν μεγάλη Ελληνική αποικία, 200 π.Χ.», περιγράφει μια κοινωνία που ξέρει ότι κάτι δεν πάει καλά, αλλά φοβάται τις πραγματικές αλλαγές. Φοβάται τον έλεγχο. Φοβάται την περικοπή των προνομίων. Φοβάται τον «αναμορφωτή», όχι επειδή αγαπά την ελευθερία, αλλά επειδή έχει μάθει να ζει με τις παθογένειες.
Πόσο σημερινό.
Κάθε φορά που η χώρα φτάνει στο χείλος του γκρεμού, αναζητά σωτήρες. Μετά παραπονιέται για τις θυσίες. Μετά ζητά να μείνουν όλα όπως ήταν. Μετά απορεί γιατί ξαναπέφτει στον ίδιο λάκκο.
Τι έχεις Γιάννη; Τι είχα πάντα.
Και ο Σουρής σαν να γράφει σήμερα
Ο Γεώργιος Σουρής, με τη σάτιρά του, δεν περιγράφει απλώς το ελληνικό κράτος των αρχών του 20ού αιώνα. Περιγράφει έναν διαχρονικό μηχανισμό ανορθολογισμού: κράτος που ξοδεύει περισσότερα απ’ όσα εισπράττει, διοίκηση που τρέφει αργούς, πολιτικό προσωπικό που μιλά για Ευρώπη αλλά λειτουργεί με νοοτροπία επαρχιακού πελατειακού μαγαζιού.
Ο Έλληνας που θέλει να παριστάνει τον Ευρωπαίο, αλλά στέκεται με το ένα πόδι στο λουστρίνι και το άλλο στο τσαρούχι, είναι ίσως μία από τις πιο πικρές εικόνες της νεότερης Ελλάδας.
Διότι δεν περιγράφει μόνο αισθητική αντίφαση. Περιγράφει πολιτικό διχασμό ταυτότητας. Θέλουμε ευρωπαϊκούς πόρους, αλλά όχι ευρωπαϊκούς ελέγχους. Θέλουμε σύγχρονο κράτος, αλλά όχι αξιολόγηση. Θέλουμε δικαιώματα, αλλά όχι υποχρεώσεις. Θέλουμε θεσμούς, αρκεί να μην ακουμπούν τους «δικούς μας».
Το πρόβλημα λέγεται πολιτική Παιδεία
Όλοι μιλούν για Παιδεία. Λίγοι εννοούν την ουσιαστική Παιδεία.
Όχι απλώς πτυχία. Όχι απλώς εξετάσεις. Όχι απλώς αποστήθιση. Αλλά πολιτική Παιδεία: κατανόηση θεσμών, ευθύνης, δημόσιου συμφέροντος, λογοδοσίας, ιστορικής συνέχειας.
Διότι χωρίς πολιτική Παιδεία, ο πολίτης γίνεται πελάτης. Ο πολιτικός γίνεται διαχειριστής εξυπηρετήσεων. Το κράτος γίνεται λάφυρο. Και η Δημοκρατία μετατρέπεται σε σκηνικό, πίσω από το οποίο λειτουργούν οι παλιές γνωστές νοοτροπίες.
Ο Θουκυδίδης το είχε δει. Ο Καβάφης το υπαινίχθηκε με χειρουργική ειρωνεία. Ο Σουρής το σατίρισε ανελέητα.
Εμείς, απλώς, επιμένουμε να μην τους ακούμε.
Η Ελλάδα δεν πάσχει επειδή δεν έχει παρελθόν. Πάσχει επειδή έχει παρελθόν και δεν το διαβάζει.
Δεν της λείπουν οι μεγάλοι συγγραφείς, οι μεγάλοι ιστορικοί, οι μεγάλοι ποιητές. Της λείπει η βούληση να τους πάρει στα σοβαρά.
Και όσο ο Θουκυδίδης μένει στα ράφια, ο Καβάφης στις επετείους και ο Σουρής στα ευφυολογήματα, η χώρα θα συνεχίζει να παριστάνει ότι εκπλήσσεται από τα ίδια λάθη που επαναλαμβάνει εδώ και αιώνες.