1. Ένας απλός τρόπος να το δούμε
Φαντάσου έναν αγρότη στην Ελλάδα.
- Το 1970, για να αγοράσει ένα καινούργιο τρακτέρ, χρειαζόταν να πουλήσει, ας πούμε, 100 τόνους σιτάρι.
- Το 1990, για ένα παρόμοιο τρακτέρ, μπορεί να χρειαζόταν 500 ή 1.000 τόνους σιτάρι.
- Σήμερα, αν βάλεις μέσα όχι μόνο το τρακτέρ, αλλά και τα λιπάσματα, τα φυτοφάρμακα, το πετρέλαιο, τα ανταλλακτικά, η σχέση μοιάζει ακόμη πιο άσχημη.
Δηλαδή, με απλά λόγια:
Χρόνο με τον χρόνο, ο Έλληνας αγρότης πρέπει να δίνει πολύ περισσότερα κιλά παραγωγής για να αγοράσει τα ίδια (ή λίγο καλύτερα) βιομηχανικά προϊόντα που χρειάζεται για να δουλέψει.
Αυτό το πράγμα οι οικονομολόγοι το λένε «δείκτη ισοτιμίας» ή «σχέση ανταλλαγής» ανάμεσα στα αγροτικά και στα βιομηχανικά προϊόντα.
Εμείς ας το πούμε απλά: πόσα κιλά προϊόντος αξίζει ένα τρακτέρ.
2. Ο αγρότης που πουλάει φθηνά και αγοράζει ακριβά
Ο Έλληνας αγρότης ζει σε μία μόνιμη αντίφαση:
- Πουλάει τη δουλειά του φθηνά
- Σιτάρι, βαμβάκι, λάδι, γάλα, φρούτα:
η τιμή που παίρνει «από το χωράφι» συχνά είναι οριακά πάνω από το κόστος ή και κάτω σε κακές χρονιές.
- Σιτάρι, βαμβάκι, λάδι, γάλα, φρούτα:
- Αγοράζει πολύ ακριβά αυτά που χρειάζεται
- Τρακτέρ και μηχανήματα (συνήθως εισαγόμενα)
- Λιπάσματα, φυτοφάρμακα, ζωοτροφές (πολλά εισαγόμενα ή με τιμές διεθνούς αγοράς)
- Καύσιμα, ρεύμα, ανταλλακτικά
Άρα:
Για να πληρώσει τα βιομηχανικά προϊόντα (τα «εργαλεία» του),
πρέπει να παράγει και να πουλάει πολύ μεγάλη ποσότητα προϊόντος σε σχετικά χαμηλή τιμή.
Αυτό είναι η καρδιά του προβλήματος.
Δεν έχει να κάνει με το αν «ο τάδε αγρότης είναι καλός ή τεμπέλης».
Έχει να κάνει με το πώς είναι στημένη η οικονομική σχέση ανάμεσα στον αγροτικό και στον βιομηχανικό – εμπορικό τομέα.
3. Τι γινόταν παλιά στην Ελλάδα
Πριν μπούμε στην ΕΟΚ/ΕΕ, το ελληνικό κράτος έκανε περίπου τα εξής:
- Έβαζε δασμούς (φόρους) στα εισαγόμενα αγροτικά προϊόντα.
Έτσι προστάτευε τον Έλληνα αγρότη από τον φθηνότερο ξένο ανταγωνιστή. - Ρύθμιζε σε κάποιο βαθμό τις τιμές:
μέσω κρατικών οργανισμών, συνεταιρισμών, Αγροτικής Τράπεζας κ.λπ. - Στήριζε έμμεσα το κόστος παραγωγής:
φθηνότερα λιπάσματα, ευνοϊκά δάνεια, ειδικές ρυθμίσεις.
Με λίγα λόγια:
Το κράτος «πήγαινε κόντρα» στο κακό ισοζύγιο αγροτικών–βιομηχανικών προϊόντων,
βάζοντας πλάτη στον αγρότη, είτε με προστασία στην τιμή είτε με φθηνότερες εισροές.
Δεν ήταν όλα αυτά τέλεια, υπήρχαν και στρεβλώσεις και ρουσφέτια,
αλλά η βασική λογική ήταν: αν αφήσουμε την αγορά μόνη της, ο αγρότης δεν βγαίνει.
4. Μπαίνουμε στην ΕΟΚ / ΕΕ – Τι αλλάζει
Με την ένταξη στην ΕΟΚ και αργότερα στην ΕΕ, η Ελλάδα μπήκε σε ένα άλλο παιχνίδι:
- Ανοίγουν οι αγορές:
λιγότεροι εθνικοί δασμοί, κοινή αγορά με άλλες χώρες. - Η Κοινή Αγροτική Πολιτική (ΚΑΠ) της ΕΕ αναλαμβάνει τον ρόλο στήριξης.
Στην αρχή η ΚΑΠ προστάτευε και μέσω τιμών, αλλά σιγά–σιγά η Ευρώπη:
- Μείωσε την προστασία στην τιμή,
- Και έδωσε βάρος στις άμεσες ενισχύσεις: επιδοτήσεις ανά στρέμμα, ανά δικαίωμα, ανά παραγωγό.
Στην πράξη για την Ελλάδα αυτό σημαίνει:
Δεν σε προστατεύω πια τόσο με «τεχνητά υψηλές τιμές» στο προϊόν σου,
σε αφήνω να πουλάς στην αγορά,
αλλά σου δίνω κάθε χρόνο ένα ποσό σε επιδότηση για να μη καταρρεύσει το εισόδημά σου.
Οι επιδοτήσεις δεν είναι «δώρο για να κάθονται».
Είναι ένας τρόπος να γυρίσει πίσω στον αγρότη ένα κομμάτι από αυτό που χάνει από τον κακό συσχετισμό τιμών.
5. Γιατί στην Ελλάδα είναι πιο δύσκολα
Το ίδιο πρόβλημα το έχουν όλοι οι αγρότες στην Ευρώπη.
Όμως στην Ελλάδα υπάρχουν και κάποια επιπλέον «βαρίδια» που κάνουν την κατάσταση χειρότερη:
5.1 Πολύ μικρά κτήματα
Η ελληνική γεωργία είναι γεμάτη:
- μικρά, σπασμένα κτήματα,
- οικογενειακές εκμεταλλεύσεις λίγων δεκάδων στρεμμάτων.
Τι σημαίνει αυτό;
- Δεν μπορείς εύκολα να έχεις οικονομίες κλίμακας (να μοιράσεις τα έξοδα σε μεγάλη παραγωγή).
- Το τρακτέρ, το ραντιστικό, η αποθήκη, κοστίζουν το ίδιο σε ευρώ,
αλλά μοιράζονται σε λιγότερα στρέμματα → μεγαλύτερο κόστος ανά κιλό προϊόντος.
5.2 Αδύναμη διαπραγμάτευση
Στην αλυσίδα τροφίμων στην Ελλάδα έχουμε:
- Πολλούς μικρούς παραγωγούς
- Λίγους μεγάλους εμπόρους, βιομηχανίες, σούπερ μάρκετ
Όταν οι πολλοί μικροί κάνουν διαπραγμάτευση με λίγους και μεγάλους,
συνήθως κερδίζουν οι δεύτεροι:
- Ο παραγωγός πουλάει φθηνά,
- Ο καταναλωτής πληρώνει ακριβά,
- Η διαφορά «χάνεται» κάπου στη μέση: εμπόριο, μεταποίηση, λιανική.
5.3 Εξάρτηση από λίγα προϊόντα
Η Ελλάδα βασίζεται πολύ σε:
- ελαιόλαδο,
- γαλακτοκομικά (φέτα),
- φρούτα (ροδάκινα, σταφύλια κ.λπ.).
Όταν για κάποιο από αυτά πέσει η διεθνής τιμή ή μπει κάποιος δασμός σε μια μεγάλη αγορά (π.χ. ΗΠΑ),
χτυπιέται πολύ μεγάλο κομμάτι του αγροτικού κόσμου.
6. Χωρίς επιδοτήσεις, τι θα γινόταν;
Αν μία χρονιά:
- πέσουν οι τιμές των προϊόντων,
- ανέβουν οι τιμές των λιπασμάτων, των καυσίμων, των ζωοτροφών,
- και δεν πληρωθούν επιδοτήσεις ή μειωθούν δραστικά,
τότε για πολλούς Έλληνες αγρότες:
το καθαρό τους εισόδημα γίνεται μηδέν ή και αρνητικό.
Τι σημαίνει αυτό στην πράξη;
- Δεν μπορούν να πληρώσουν τις δόσεις σε τράπεζα, προμηθευτές, ΕΦΚΑ.
- Δεν μπορούν να συντηρήσουν μηχανήματα.
- Ίσως σταματήσουν να καλλιεργούν ή πουλήσουν γη.
Για αυτό βλέπουμε συχνά:
- κινητοποιήσεις,
- μπλόκα,
- έντονη αγωνία κάθε φορά που αργούν πληρωμές επιδοτήσεων ή αλλάζουν οι κανόνες της ΚΑΠ.
Δεν είναι απλώς «θέλουμε κι άλλα».
Σε πολλές περιπτώσεις είναι θέμα επιβίωσης.
7. Φταίει ο αγρότης; Είναι όλα χαμένα;
Ούτε φταίει ο αγρότης μόνος του, ούτε είναι όλα χαμένα.
Υπάρχουν όμως μερικές σκληρές αλήθειες:
- Η ανισορροπία ανάμεσα στα αγροτικά και τα βιομηχανικά–εμπορικά προϊόντα
είναι δομικό θέμα της οικονομίας, όχι ελληνική ιδιαιτερότητα. - Στην Ελλάδα, με τους μικρούς κλήρους και την αδύναμη οργάνωση,
το πρόβλημα χτυπάει πιο σκληρά. - Οι επιδοτήσεις δεν είναι πολυτέλεια,
αλλά «μπαλώνουν» λίγο αυτό το άδικο παιχνίδι τιμών.
Τι μπορεί να βοηθήσει (πάντα μέσα στο υπάρχον σύστημα);
- Καλύτερες ομάδες παραγωγών / συνεταιρισμοί
για να πουλάει ο αγρότης πιο οργανωμένα και σε καλύτερη τιμή. - Μεγαλύτερη προστιθέμενη αξία:
αντί να πουλάμε μόνο χύμα λάδι ή στάρι,
να επενδύουμε σε τυποποίηση, ποιοτικό branding, μεταποίηση. - Σωστή χρήση των ευρωπαϊκών χρημάτων
σε επενδύσεις και όχι μόνο σε «επιβίωση από επιδότηση σε επιδότηση». - Συνεργασίες και εκσυγχρονισμός
(κοινή χρήση μηχανημάτων, συμβουλευτική, ψηφιακά εργαλεία),
ώστε ο μικρός αγρότης να αποκτήσει δύναμη μεγάλης μονάδας.
8. Το «άλυτο» πρόβλημα με απλά λόγια
Αν το κλείσουμε εντελώς απλά, η «εξίσωση που δεν λύνει κανείς» είναι αυτή:
- Ο αγρότης στην Ελλάδα:
- πουλάει τη δουλειά του σε τιμές που δεν μπορεί να ελέγξει,
- αγοράζει αυτά που χρειάζεται σε τιμές που ανεβαίνουν συχνά πιο γρήγορα,
- έχει μικρό κλήρο και μικρή δύναμη στην αγορά,
- και ζει σε ένα διεθνές περιβάλλον που τον πιέζει από παντού.
Γι’ αυτό:
Όποιος καταφέρει κάποτε να διαμορφώσει ένα σύστημα
όπου ο αγρότης θα πληρώνεται δίκαια για τη δουλειά του
και δεν θα χρειάζεται κάθε χρόνο «ορούς» επιδοτήσεων για να σταθεί,
πράγματι θα έχει λύσει ένα από τα πιο δύσκολα προβλήματα της οικονομίας
– στην Ελλάδα και παγκόσμια.
Αυτό όμως δεν είναι θέμα «μαγικού κόλπου».
Είναι θέμα πολιτικής απόφασης, οργάνωσης και συλλογικής στρατηγικής.