Από τον Αλέξανδρο μέχρι το Βυζάντιο, η περσική συνέχεια αποδεικνύει ότι ορισμένοι λαοί δεν κρίνονται μόνο από τη συγκυρία, αλλά από την ικανότητά τους να επιβιώνουν όταν γύρω τους καταρρέουν αυτοκρατορίες
Η εύκολη ανάγνωση και η βαθύτερη αλήθεια
Η Δύση συνηθίζει να κοιτάζει το Ιράν μέσα από το στενό παράθυρο της τρέχουσας κρίσης. Άλλοτε το βλέπει ως απειλή, άλλοτε ως πρόβλημα προς διαχείριση, άλλοτε ως στόχο πίεσης, απομόνωσης ή αναχαίτισης. Μόνο που αυτή η ανάγνωση, όσο βολική κι αν είναι για τα σύγχρονα γεωπολιτικά επιτελεία, παραμένει ρηχή.
Γιατί το Ιράν δεν είναι ένα απλό κράτος της επικαιρότητας. Δεν είναι ένα ακόμα καθεστώς που εμφανίστηκε ιστορικά από το πουθενά και μπορεί να εξαφανιστεί με μια στρατιωτική εκστρατεία, με λίγους οικονομικούς στραγγαλισμούς ή με μια διεθνή καμπάνια δαιμονοποίησης. Είναι μια ιστορική οντότητα με τεράστιο βάθος, ένα πολιτισμικό σώμα που έχει μάθει να ζει μέσα από την πίεση, να αναδιπλώνεται χωρίς να αφανίζεται και να μεταμορφώνεται χωρίς να χάνει τον πυρήνα του.
Ο Αλέξανδρος κατέκτησε την Περσία, όχι τη μνήμη της
Η πρώτη μεγάλη αυταπάτη των αυτοκρατοριών είναι ότι η στρατιωτική νίκη ισοδυναμεί με οριστική ιστορική κυριαρχία. Ο Αλέξανδρος νίκησε την Περσική Αυτοκρατορία, συνέτριψε την πολιτική της μορφή και εισήλθε θριαμβευτής στον χώρο της. Όμως ακόμη κι εκεί, η κατάκτηση δεν μπόρεσε να εξαφανίσει το περσικό υπόστρωμα.
Η διοικητική παράδοση, η πολιτισμική βαρύτητα, η ιστορική αυτοσυνειδησία και η εσωτερική συνοχή μιας τόσο βαθιάς πολιτισμικής περιοχής δεν σβήνουν με τη λόγχη. Η Περσία μπορεί να ηττήθηκε ως αυτοκρατορικός σχηματισμός, αλλά δεν εξαφανίστηκε ως ιστορικό κέντρο. Έμεινε εκεί, έτοιμη να επιστρέψει με άλλες μορφές, άλλα ονόματα, άλλες δυναστείες, αλλά με την ίδια βαθιά αίσθηση συνέχειας.
Αυτό είναι το σημείο που οι ισχυροί του εκάστοτε καιρού συχνά αδυνατούν να αντιληφθούν: άλλο είναι να ρίχνεις μια εξουσία και άλλο να ξεριζώνεις έναν πολιτισμό.
Το Βυζάντιο και η μακρά δοκιμασία της αντοχής
Οι αιώνες των αναμετρήσεων με το Βυζάντιο υπήρξαν ακόμη μία απόδειξη ότι το ιρανικό στοιχείο δεν ήταν μια ιστορική ανάμνηση, αλλά ένας διαρκής πόλος ισχύος. Η Περσία, στις διαφορετικές ιστορικές της εκφράσεις, δεν λειτούργησε ως σκιά του παρελθόντος, αλλά ως ισότιμος και επίμονος αντίπαλος ενός άλλου μεγάλου κόσμου, του ανατολικού ρωμαϊκού.
Οι πόλεμοι, οι φθορές, οι προσωρινές ήττες και οι εναλλαγές ισχύος δεν κατήργησαν αυτή τη διαρκή παρουσία. Αντίθετα, επιβεβαίωσαν ότι η ιρανική γη και η περσική ιστορική συνείδηση είχαν κάτι που πολλές αυτοκρατορίες στερούνταν: διάρκεια. Και η διάρκεια στην Ιστορία είναι ανώτερο μέγεθος από τη στιγμιαία υπεροχή.
Το Ιράν δεν επιβίωσε επειδή έμεινε αμετάβλητο. Επιβίωσε επειδή ήξερε να αλλάζει χωρίς να αυτοκαταργείται. Να χάνει μορφές εξουσίας χωρίς να χάνει την πολιτισμική του ραχοκοκαλιά. Να υποχωρεί τακτικά χωρίς να παραδίδεται στρατηγικά.
Οι αυτοκρατορίες περνούν, οι πολιτισμοί που αντέχουν μένουν
Η Ιστορία είναι γεμάτη από δυνάμεις που πίστεψαν πως είναι αιώνιες. Μακεδονικές, ρωμαϊκές, βυζαντινές, αραβικές, μογγολικές, αποικιακές, σύγχρονες υπερδυνάμεις. Όλες εμφανίστηκαν με την αλαζονεία του ακατάβλητου. Όλες, αργά ή γρήγορα, γνώρισαν τη φθορά, τη διάσπαση ή την παρακμή.
Το Ιράν, αντιθέτως, δεν έμεινε ίδιο, αλλά έμεινε παρόν. Και αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο ιστορικό του πλεονέκτημα. Δεν χρειάζεται να είναι κάθε φορά το ισχυρότερο κράτος για να αποδεικνύει τη σημασία του. Του αρκεί ότι αντέχει εκεί όπου άλλοι λυγίζουν. Του αρκεί ότι επιστρέφει εκεί όπου άλλοι εξαφανίζονται. Του αρκεί ότι κουβαλά ακόμη μια μνήμη κρατικής, πολιτισμικής και γεωπολιτικής συνέχειας, την ώρα που πολλές σύγχρονες δυνάμεις μοιάζουν εγκλωβισμένες μόνο στο παρόν.
Η ανθεκτικότητα αυτή δεν είναι ρομαντικός μύθος. Είναι σκληρό ιστορικό δεδομένο. Και γι’ αυτό το Ιράν δεν μπορεί να αναλυθεί μόνο με τους όρους της στιγμής, αλλά με τους όρους της μεγάλης διάρκειας.
Το λάθος της Δύσης είναι ότι βλέπει μόνο το παρόν
Όταν η Δύση αντιμετωπίζει το Ιράν αποκλειστικά ως έναν ταραξία της περιοχής, υποτιμά τη βαθύτερη δομή του. Βλέπει το καθεστώς, αλλά όχι το ιστορικό υπόστρωμα. Βλέπει τη σύγκρουση, αλλά όχι τη μνήμη. Βλέπει την τρέχουσα ισχύ, αλλά όχι την ικανότητα επιβίωσης.
Και αυτή η υποτίμηση έχει κόστος. Γιατί όποιος αγνοεί το ιστορικό βάθος ενός αντιπάλου, συχνά παρερμηνεύει και την αντοχή του. Το Ιράν δεν είναι εύκολο να γονατίσει ακριβώς επειδή δεν συγκροτείται μόνο από τον σημερινό του μηχανισμό εξουσίας. Πατά πάνω σε αιώνες κρατικής εμπειρίας, πολιτισμικής αυτοπεποίθησης και ιστορικής σκληραγωγίας.
Γι’ αυτό και κάθε επιφανειακή ανάλυση που προβλέπει εύκολη εξάντληση, γρήγορη κατάρρευση ή οριστική εξουδετέρωση του Ιράν, σκοντάφτει πάνω στο ίδιο παλιό τείχος: στην Ιστορία.
Η περσική σταθερά
Τελικά, το Ιράν δεν είναι εξαίρεση στην Ιστορία επειδή δεν τραυματίστηκε. Είναι εξαίρεση επειδή τραυματίστηκε επανειλημμένα και παρ’ όλα αυτά δεν διαλύθηκε. Έχασε αυτοκρατορίες, καθεστώτα, δυναστείες, εδάφη, επιρροή. Δεν έχασε όμως ποτέ ολοκληρωτικά τον εαυτό του.
Από τον Αλέξανδρο μέχρι το Βυζάντιο και από τις παλαιές κατακτήσεις μέχρι τις σύγχρονες γεωπολιτικές πολιορκίες, το μοτίβο επαναλαμβάνεται με σχεδόν ειρωνική συνέπεια: οι ισχυροί του κόσμου αλλάζουν, οι θρόνοι γκρεμίζονται, οι σημαίες κατεβαίνουν, αλλά το Ιράν μένει.
Και αυτό, για όποιον ξέρει να διαβάζει την Ιστορία, δεν είναι λεπτομέρεια. Είναι προειδοποίηση.