Με επίσημη αναφορά 206 σελίδων να εξετάζεται από ευρωπαϊκούς θεσμούς, το μεγαλύτερο πρόγραμμα δασοπροστασίας της χώρας βρίσκεται στο επίκεντρο συζήτησης. Η Εύβοια ως χαρακτηριστικό παράδειγμα εφαρμογής και προβληματισμού.
Ένα πρόγραμμα-κολοσσός με έντονο περιβαλλοντικό αποτύπωμα
Το πρόγραμμα Antinero χρηματοδοτείται με περίπου 600 εκατομμύρια ευρώ και παρουσιάζεται ως η πιο φιλόδοξη πρωτοβουλία πρόληψης δασικών πυρκαγιών. Το εύρος των έργων είναι πρωτοφανές: καθαρισμοί, αντιπυρικές λωρίδες, επεμβάσεις στο δασικό οδικό δίκτυο, απομάκρυνση καύσιμης ύλης και εκτεταμένη χρήση βαρέων μηχανημάτων σε δασικά οικοσυστήματα.
Όμως, η κλίμακα της δράσης δεν αρκεί για να τεκμηριώσει και την αποτελεσματικότητά της. Αντίθετα, δημιουργεί εύλογη ανάγκη για αυξημένη λογοδοσία.
Ευρωπαϊκή διερεύνηση: Δεν είναι “καταγγελία ακτιβιστών”, είναι θεσμική διαδικασία
Η αναφορά 206 σελίδων που κατατέθηκε από 213 οργανώσεις, ειδικούς και πολίτες έγινε δεκτή από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και έχει ήδη διαβιβαστεί στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή για εξέταση. Το περιεχόμενο δεν αφορά γενικές αντιρρήσεις· περιλαμβάνει:
- πιθανά προβλήματα συμβατότητας με την περιβαλλοντική νομοθεσία της ΕΕ,
- παρεμβάσεις σε οικοσυστήματα Natura χωρίς επαρκή τεκμηρίωση,
- ελλείψεις διαφάνειας στη διάθεση ευρωπαϊκών πόρων,
- και χρήση πρακτικών που ενδέχεται να αλλοιώσουν τη φυσική δομή των δασών.
Η εξέταση αυτή δεν σημαίνει ότι έχει διαπιστωθεί παρανομία. Σημαίνει όμως ότι υπάρχει επαρκής βάση για θεσμικό έλεγχο, κάτι που από μόνο του είναι σοβαρό.
Η περίπτωση της Εύβοιας: Πού γίνονται έργα, πού όχι, και γιατί έχει σημασία
Η Εύβοια αποτελεί κρίσιμη περιοχή εφαρμογής του Antinero. Τα έργα επεκτείνονται σε:
- Ιστιαία–Αιδηψός
- Μαντούδι–Λίμνη–Αγ. Άννα
- Χαλκίδα
- Διρφύες–Μεσσάπια
- Κύμη–Αλιβέρι
- Κάρυστο
Σε αυτές τις περιοχές έχουν υλοποιηθεί έργα εκατομμυρίων ευρώ, από καθαρισμούς μέχρι διανοίξεις αντιπυρικών ζωνών και δασικών δρόμων.
Όμως υπάρχουν δύο κρίσιμα σημεία:
1. Απουσία διαφανούς, συγκεντρωμένης παρουσίασης κονδυλίων ανά δήμο
Παρότι τα έργα “ακουμπούν” δήμους, οι χρηματοδοτήσεις είναι δομημένες ανά Δασαρχείο, όχι ανά ΟΤΑ. Αυτό σημαίνει ότι:
οι τοπικές κοινωνίες δυσκολεύονται να γνωρίζουν πόσα χρήματα δαπανώνται και με τι αποτέλεσμα εντός των διοικητικών τους ορίων.
2. Δεν υπάρχει ομοιόμορφη κάλυψη όλου του νησιού
Κάποιες περιοχές, όπως η Σκύρος, φαίνεται να εντάσσονται μόνο πρόσφατα, ενώ άλλες, όπως η Ερέτρια, εμφανίζονται χωρίς σαφή δημόσια τεκμηρίωση ένταξης σε έργα πρώτων φάσεων.
Αυτό δεν σημαίνει «αποκλεισμός», αλλά εγείρει ερωτήματα προτεραιοτήτων και κριτηρίων επιλογής.
Το κεντρικό πρόβλημα: Τι θεωρείται “πρόληψη”;
Το βασικό ερώτημα δεν είναι αν χρειάζεται πρόληψη — μετά τις καταστροφές των τελευταίων ετών, είναι αυτονόητο.
Η σύγκρουση αφορά μόνο τον τρόπο.
Ενώ η κυβέρνηση υποστηρίζει ότι η απομάκρυνση καύσιμης ύλης μειώνει τον κίνδυνο, επιστήμονες επισημαίνουν ότι:
- η υπερβολική αποψίλωση σε πευκοδάση μπορεί να αυξήσει την ξηρότητα,
- η απομάκρυνση θάμνων αφαιρεί υγρασία και σκιά από το έδαφος,
- οι βαριές παρεμβάσεις επιταχύνουν τη διάβρωση,
- και η ομοιογενής καύσιμη ύλη λειτουργεί ως “διάδρομος φωτιάς”.
Το αποτέλεσμα μπορεί να είναι λιγότερο ανθεκτικά δάση μακροπρόθεσμα, ακόμα και αν βελτιώνεται η πρόσβαση για πυροσβεστικά μέσα.
Ποια είναι η ουσία: Όχι σύγκρουση, αλλά λογοδοσία
Εάν το πρόγραμμα έχει θετικά αποτελέσματα, πρέπει να καταγραφούν τεκμηριωμένα.
Εάν υπάρχουν αστοχίες, πρέπει να διορθωθούν.
Και στις δύο περιπτώσεις, η λύση δεν είναι πολιτική αντιπαράθεση, αλλά:
- επιστημονική αξιολόγηση,
- δημόσια πρόσβαση στα δεδομένα,
- και ανεξάρτητος έλεγχος των κονδυλίων.
Το Antinero μπορεί να αποτελέσει παράδειγμα σύγχρονης πρόληψης δασικών πυρκαγιών — ή παράδειγμα μιας βιαστικής στρατηγικής διαχείρισης πόρων χωρίς οικολογική ισορροπία.
Αυτό θα κριθεί όχι από διακηρύξεις, αλλά από:
- διαφάνεια,
- τεκμηρίωση,
- και ανεξάρτητο έλεγχο.
Η κοινωνία δεν χρειάζεται «φιλο-» ή «αντι-» Antinero.
Χρειάζεται αποδείξεις ότι λειτουργεί και δεν βλάπτει.