Το αδιανόητο σχέδιο του 20ού αιώνα για το Βύθισμα Κατάρα στην Αίγυπτο: μια έρημος, η Μεσόγειος, η ενέργεια και η εποχή που πίστευε ότι ακόμη και οι πυρηνικές εκρήξεις μπορούσαν να είναι «ειρηνικό εργαλείο»
Υπήρξε μια εποχή που η ανθρωπότητα πίστευε ότι μπορούσε να ξανασχεδιάσει τον πλανήτη με χάρακα, μπετόν και πυρηνικές βόμβες.
Όχι ως σενάριο επιστημονικής φαντασίας. Όχι ως δυστοπική ταινία. Αλλά ως τεχνική πρόταση.
Ένα από τα πιο παράτολμα σχέδια του 20ού αιώνα ήθελε να μετατρέψει τμήμα της Σαχάρας σε τεχνητή θάλασσα. Και μάλιστα όχι με συμβατικές εκσκαφές, αλλά με 213 πυρηνικές εκρήξεις.
Στο επίκεντρο βρισκόταν το Βύθισμα Κατάρα, μια τεράστια φυσική λεκάνη στη βορειοδυτική Αίγυπτο, σε περιοχή της Λιβυκής Ερήμου, κάτω από τη στάθμη της θάλασσας και σχετικά κοντά στη Μεσόγειο. Αυτή η γεωγραφική ιδιομορφία γέννησε μια μεγάλη ιδέα: να ανοιχθεί δίοδος από τη Μεσόγειο, να μπει θαλασσινό νερό στην έρημο και να δημιουργηθεί μια τεράστια τεχνητή λίμνη.
Μόνο που η ιδέα δεν σταματούσε εκεί.
Η έρημος ως εργοστάσιο ενέργειας
Το σχέδιο βασιζόταν σε μια απλή, αλλά γιγαντιαία σύλληψη.
Το νερό της Μεσογείου θα διοχετευόταν προς το Βύθισμα Κατάρα, αξιοποιώντας τη διαφορά υψομέτρου. Καθώς θα έπεφτε προς τη χαμηλότερη λεκάνη, θα περνούσε από τουρμπίνες, παράγοντας ηλεκτρική ενέργεια.
Στη συνέχεια, λόγω της ακραίας ζέστης και ξηρασίας της περιοχής, μεγάλο μέρος του νερού θα εξατμιζόταν. Η εξάτμιση θα δημιουργούσε χώρο για νέα εισροή θαλασσινού νερού. Έτσι, η φύση της ερήμου θα γινόταν μέρος του ίδιου του μηχανισμού: θάλασσα, βαρύτητα, εξάτμιση, ενέργεια.
Η Σαχάρα θα μετατρεπόταν, θεωρητικά, σε ένα τεράστιο φυσικό υδροηλεκτρικό σύστημα.
Οι υπολογισμοί της πιο φιλόδοξης εκδοχής μιλούσαν για παραγωγή που θα μπορούσε να φτάσει έως και τα 5.800 μεγαβάτ, δηλαδή ισχύ συγκρίσιμη με μεγάλα ενεργειακά έργα της εποχής.
Ο Μπάσλερ και η πυρηνική «λύση»
Το πιο ακραίο σκέλος του σχεδίου συνδέθηκε με τον Γερμανό μηχανικό Φρίντριχ Μπάσλερ, ο οποίος από τη δεκαετία του 1960 προώθησε την ιδέα ενός καναλιού ή τεχνικής σύνδεσης της Μεσογείου με το Βύθισμα Κατάρα.
Το πρόβλημα ήταν τεράστιο: η εκσκαφή.
Η περιοχή δεν ήταν απλή. Η απόσταση, η μορφολογία, το κόστος και οι τεχνικές δυσκολίες έκαναν το έργο σχεδόν απαγορευτικό με συμβατικά μέσα. Και εκεί εμφανίστηκε η πιο τρομακτική πρόταση: να χρησιμοποιηθούν πυρηνικές εκρήξεις για να ανοίξει η δίοδος.
Το σχέδιο προέβλεπε 213 πυρηνικές βόμβες, θαμμένες σε βάθος, με ισχύ πολλαπλάσια της βόμβας της Χιροσίμα.
Σήμερα, η ιδέα ακούγεται αδιανόητη. Τότε, όμως, δεν ήταν εντελώς έξω από το πνεύμα της εποχής. Η δεκαετία του ’60 ήταν η εποχή των λεγόμενων «ειρηνικών πυρηνικών εκρήξεων». Η λογική ήταν ότι η πυρηνική ενέργεια δεν θα χρησιμοποιούνταν μόνο για όπλα, αλλά και για μεγάλα έργα: κανάλια, λιμάνια, εκσκαφές, μεταβολές τοπίου.
Ήταν η εποχή που η τεχνολογική αλαζονεία φορούσε τη μάσκα της προόδου.
Γιατί δεν έγινε ποτέ
Η Αίγυπτος τελικά δεν προχώρησε.
Οι λόγοι ήταν πολλοί και σοβαροί. Ο κίνδυνος ραδιενεργού μόλυνσης ήταν τεράστιος. Οι σεισμικές επιπτώσεις δεν μπορούσαν να υπολογιστούν με ασφάλεια. Στην περιοχή υπήρχαν επίσης κατάλοιπα και εκρηκτικά του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, κάνοντας το έδαφος ακόμη πιο επικίνδυνο.
Υπήρχε και ένα δεύτερο πρόβλημα: ακόμη και αν το έργο πετύχαινε τεχνικά, κανείς δεν μπορούσε να εγγυηθεί τις μακροπρόθεσμες περιβαλλοντικές συνέπειες.
Μια τεχνητή θάλασσα στην έρημο δεν θα ήταν απλώς ένα εντυπωσιακό έργο. Θα άλλαζε ισορροπίες: αλατότητα, υπόγεια ύδατα, μικροκλίμα, μετακινήσεις πληθυσμών, ακτογραμμές, οικοσυστήματα. Και όλα αυτά με το πρόσθετο βάρος μιας πυρηνικής κληρονομιάς.
Το κόστος δεν ήταν μόνο οικονομικό. Ήταν γεωλογικό, περιβαλλοντικό, πολιτικό και ανθρώπινο.
Η ειρωνεία της ιστορίας
Το παράδοξο είναι ότι η Σαχάρα δεν ήταν πάντα η έρημος που γνωρίζουμε σήμερα. Πριν από χιλιάδες χρόνια, μεγάλα τμήματά της είχαν βροχές, λίμνες, ποτάμια και πλούσια πανίδα.
Η ιδέα της τεχνητής θάλασσας στην έρημο έμοιαζε, με έναν παράξενο τρόπο, σαν απόπειρα να επιστρέψει η φύση σε μια παλαιότερη μορφή της. Μόνο που αυτή τη φορά δεν θα το έκανε το κλίμα, ούτε οι αιώνες, ούτε οι γεωλογικές μεταβολές.
Θα το έκαναν 213 πυρηνικές βόμβες.
Και εκεί βρίσκεται όλη η ειρωνεία του σχεδίου: μια ιδέα που ξεκίνησε ως υπόσχεση ενέργειας και ανάπτυξης, κατέληξε να θυμίζει πόσο επικίνδυνη γίνεται η ανθρώπινη ευφυΐα όταν ξεχνά το μέτρο.
Γιατί άλλο πράγμα είναι να δαμάζεις τη φύση.
Και άλλο να πιστεύεις ότι μπορείς να την ξαναγράψεις με εκρήξεις.