Η κατάρρευση της εκπαίδευσης δεν είναι ένα τεχνικό πρόβλημα του υπουργείου Παιδείας. Είναι το πιο βαρύ σύμπτωμα ενός κράτους που έμαθε να συντηρεί τη μετριότητα, να φοβάται την αξιολόγηση και να παραδίδει τις επόμενες γενιές στον λειτουργικό αναλφαβητισμό, την ασυδοσία και την παρακμή.
Η Ελλάδα δεν γκρεμίστηκε μόνο από τα ελλείμματα, τα σκάνδαλα και την πολιτική απάτη. Γκρεμίστηκε και από κάτι βαθύτερο, πιο αθόρυβο και τελικά πιο καταστροφικό: από τη συστηματική αποσύνθεση της Παιδείας. Από ένα σχολείο που έπαψε να μορφώνει, να πειθαρχεί, να εμπνέει, να ξεχωρίζει την αξία από την αθλιότητα. Από ένα κράτος που άφησε το πιο κρίσιμο πεδίο του έθνους να γίνει πεδίο κομματικών πειραματισμών, ιδεοληψιών, ανευθυνότητας και διαρκούς υποχώρησης.
Όποιος έζησε το σχολείο από μέσα για δεκαετίες, δεν χρειάζεται στατιστικές για να καταλάβει το μέγεθος της ζημιάς. Το βλέπει στα μάτια των παιδιών που δεν μπορούν να συγκεντρωθούν, να κατανοήσουν, να εκφραστούν, να πειθαρχήσουν σε μια στοιχειώδη συλλογική ζωή. Το βλέπει στους γονείς που παρεμβαίνουν σαν πελάτες. Το βλέπει σε ένα σύστημα που αντί να στηρίζει τους άξιους, μαθαίνει να προστατεύει την ανεπάρκεια. Το βλέπει, τέλος, σε μια πολιτική ηγεσία που επί δεκαετίες διαχειρίζεται ερείπια και τα βαφτίζει μεταρρύθμιση.
Το έγκλημα της πολιτικής ηγεσίας
Η κύρια ευθύνη έχει ονοματεπώνυμο: πολιτική ηγεσία. Όχι μόνο η σημερινή, αλλά σχεδόν όλες όσες πέρασαν από το υπουργείο Παιδείας και αντιμετώπισαν το σχολείο είτε ως πελατειακό μηχανισμό είτε ως επικοινωνιακή βιτρίνα. Δεν χάραξαν κεντρικό παιδαγωγικό ιδεώδες. Δεν συγκρότησαν ένα σταθερό, σύγχρονο και ρεαλιστικό πρόγραμμα σπουδών. Δεν έδωσαν σωστά βιβλία, δεν έχτισαν σοβαρό σύστημα επιμόρφωσης, δεν προστάτευσαν τον εκπαιδευτικό που αξίζει, δεν απομάκρυναν εκείνον που δεν μπορεί ή δεν θέλει να υπηρετήσει το λειτούργημα.
Αντί για σοβαρότητα, πρόσφεραν πρόχειρη διαχείριση. Αντί για όραμα, μοίρασαν εγκυκλίους. Αντί για αξιοκρατία, ανέχθηκαν τη μετριότητα. Αντί για σχολεία με κανόνες, παρήγαγαν ιδρύματα χωρίς πυρήνα, χωρίς πνευματικό κέντρο, χωρίς σαφές μήνυμα προς μαθητές, γονείς και εκπαιδευτικούς για το τι είναι επιτρεπτό και τι όχι.
Το πιο βαρύ αμάρτημα δεν είναι ότι απέτυχαν να φτιάξουν το τέλειο σχολείο. Είναι ότι δεν υπερασπίστηκαν καν το στοιχειώδες: την τάξη, την ευταξία, την ευθύνη, τη λογοδοσία, την απαίτηση για ποιότητα. Και όταν ένα κράτος παραιτείται από τα στοιχειώδη, τότε η παρακμή παύει να είναι ατύχημα και γίνεται πολιτική επιλογή.
Ο λαϊκισμός που έπνιξε το σχολείο
Στην αποσύνθεση συνέβαλε και ένας συνδικαλισμός που πολύ συχνά λειτούργησε όχι ως φωνή των δημιουργικών εκπαιδευτικών, αλλά ως ομπρέλα ακινησίας, κομματικού πατερναλισμού και άρνησης κάθε αξιολόγησης. Στο όνομα δήθεν της υπεράσπισης του κλάδου, προστάτευσε καταστάσεις που δεν έπρεπε να προστατευθούν ποτέ. Έκανε σημαία την ισοπέδωση, τη σύγχυση, την εχθρότητα απέναντι σε κάθε έννοια μέτρησης, διάκρισης, βελτίωσης.
Η αλήθεια είναι σκληρή αλλά αναγκαία: ένα εκπαιδευτικό σύστημα δεν καταρρέει μόνο όταν αδικεί τους αδύναμους. Καταρρέει και όταν αρνείται να ξεχωρίσει τον άξιο από τον ακατάλληλο. Όταν αντιμετωπίζει κάθε μεταρρύθμιση ως απειλή και κάθε αξιολόγηση ως έγκλημα. Όταν η κομματική στράτευση βαφτίζεται συνδικαλιστική ηθική και το σχολείο μετατρέπεται σε πεδίο μικροεξουσίας.
Και την ίδια ώρα, ένα μέρος των γονέων ολοκλήρωσε την εικόνα της διάλυσης. Αντί να στηρίξει τον παιδαγωγικό ρόλο του σχολείου, επέλεξε την ασταμάτητη παρέμβαση, την ακύρωση κάθε ορίου, τη διαρκή πίεση υπέρ του παιδιού «ό,τι κι αν έγινε». Το αποτέλεσμα είναι ένα τοξικό τρίγωνο: κράτος χωρίς πυγμή, συνδικαλισμός χωρίς αυτοκριτική, γονεϊσμός χωρίς μέτρο. Και στη μέση, το σχολείο, γυμνό, αδύναμο, παραδομένο.
Η κοινωνία πληρώνει τον λογαριασμό
Όποιος νομίζει ότι η εκπαιδευτική κατάρρευση αφορά μόνο τους βαθμούς, τις εξετάσεις ή την ύλη, δεν έχει καταλάβει τίποτα. Η Παιδεία είναι ο καθρέφτης της κοινωνίας και ταυτόχρονα το εργοστάσιο του μέλλοντός της. Όταν διαλύεται η Παιδεία, δεν παράγεται απλώς άγνοια. Παράγεται βία. Παράγεται επιθετικότητα. Παράγεται αδυναμία κατανόησης κειμένου, έλλειψη κρίσης, πνευματική ρηχότητα, ηθική σύγχυση, αδυναμία συνύπαρξης.
Από το σχολείο ξεκινά η σχέση του πολίτη με τον κανόνα, με την προσπάθεια, με το μέτρο, με την αλήθεια. Αν εκεί μάθει ότι όλα επιτρέπονται, ότι κανείς δεν αξιολογείται, ότι ο θόρυβος νικά τον λόγο, ότι η μετριότητα προστατεύεται και η αριστεία ενοχοποιείται, τότε αυτή η νοοτροπία θα περάσει παντού: στο πανεπιστήμιο, στη δημόσια διοίκηση, στην αγορά, στον δημόσιο λόγο, στην ίδια τη δημοκρατία.
Γι’ αυτό η αναγέννηση της χώρας δεν θα ξεκινήσει ούτε από τις κορώνες στη Βουλή ούτε από τα ψεύτικα success stories των κυβερνήσεων. Θα ξεκινήσει μόνο όταν υπάρξει ηγεσία αποφασισμένη να συγκρουστεί με το τέλμα. Να βάλει κανόνες. Να στηρίξει τους άξιους. Να απομακρύνει τους ανάξιους. Να αποκαταστήσει το κύρος του δασκάλου και του σχολείου. Να ξανακάνει την Παιδεία εθνική προτεραιότητα και όχι διαρκές θύμα κομματικών ισορροπιών.
Ας το πούμε χωρίς υπεκφυγές: η Ελλάδα δεν θα σωθεί με κοινωνία αγράμματη, ασύντακτη, κακομαθημένη και πνευματικά εξαντλημένη. Όσοι πρόδωσαν την Παιδεία, πρόδωσαν το μέλλον της χώρας. Και όσο το σχολείο σαπίζει, τόσο η παρακμή θα φορά γραβάτα, θα μιλά για «μεταρρυθμίσεις» και θα θάβει μια ολόκληρη πατρίδα κάτω από τα ερείπια της δικής της ανικανότητας.