Για την ελληνική ιστορική μνήμη, ο Μέγας Αλέξανδρος είναι σύμβολο δόξας, στρατηγικής ιδιοφυΐας και παγκόσμιας ακτινοβολίας. Για ένα μέρος της ιρανικής ιστορικής παράδοσης, όμως, είναι κάτι πολύ πιο σκοτεινό: ο άνθρωπος που συνέτριψε την αυτοκρατορία των Αχαιμενιδών και άφησε πίσω του ερείπια, φωτιά και εθνικό τραύμα.
Στα σχολικά βιβλία του Ιράν, ο Αλέξανδρος δεν εμφανίζεται ως ο αδιαμφισβήτητος θριαμβευτής που γνωρίζει ο ελληνικός κόσμος. Εμφανίζεται ως μορφή αμφίσημη, περιορισμένη, σχεδόν ψυχρή. Κι όμως, στην περσική λογοτεχνία και στο εθνικό φαντασιακό, ο ίδιος άνθρωπος μεταμορφώνεται από «καταραμένος» σε μυθικό βασιλιά, νόμιμο διεκδικητή θρόνου και ήρωα με σχεδόν μεταφυσική διάσταση.
Τι μαθαίνουν τα παιδιά στο Ιράν
Στην ιρανική εκπαίδευση, τα παιδιά έρχονται από νωρίς σε επαφή με την ιστορία των αρχαίων περσικών δυναστειών και την πτώση των Αχαιμενιδών. Οι αναφορές στον Αλέξανδρο υπάρχουν, αλλά δεν καταλαμβάνουν το κέντρο της αφήγησης.
Η έμφαση δεν πέφτει στις περσικές εκστρατείες εναντίον της Ελλάδας, όπως θα περίμενε κανείς από μια συμμετρική ιστορική αφήγηση. Αντίθετα, προβάλλονται η παρακμή της περσικής αυτοκρατορίας, οι εσωτερικές της αδυναμίες και η άνοδος του Αλεξάνδρου πριν από την εκστρατεία του.
Εκεί όπου η ιρανική οπτική ξεχωρίζει καθαρά, είναι στο ζήτημα της Περσέπολης: η καταστροφή της εμφανίζεται ως κομβικό τραύμα, ως πράξη που δεν διαβάζεται απλώς ως στρατιωτικό επεισόδιο αλλά ως ιστορική πληγή.
Ο «καταραμένος» Iskandar
Σε περσικές παραδόσεις και κείμενα, ο Αλέξανδρος συναντάται ως μια μορφή που φέρει το στίγμα του εισβολέα. Το όνομα “Iskandar” κουβαλά τη μνήμη του μεγάλου κατακτητή που γκρέμισε έναν ολόκληρο κόσμο.
Για την ιρανική ιστορική συνείδηση, δεν είναι απλώς ένας αντίπαλος. Είναι εκείνος που συνδέθηκε με την πτώση μιας αυτοκρατορικής τάξης, με την ταπείνωση ενός πολιτισμού και με τη βίαιη τομή ανάμεσα σε δύο εποχές.
Αυτή ακριβώς η μνήμη εξηγεί γιατί ο Αλέξανδρος δεν μπορούσε ποτέ να ενσωματωθεί εύκολα ως «ουδέτερη» ιστορική προσωπικότητα. Στο ιρανικό βλέμμα, ο Μακεδόνας στρατηλάτης είναι ταυτόχρονα ιστορικό πρόσωπο και πολιτισμικό τραύμα.
Πώς ο εχθρός έγινε έπος
Κι όμως, η ιστορία δεν έμεινε εκεί. Στη μεταγενέστερη περσική και ισλαμική λογοτεχνία, ο Αλέξανδρος μετασχηματίζεται. Στο Σαχναμέ, το εθνικό έπος του Ιράν, δεν εμφανίζεται απλώς ως βάρβαρος κατακτητής αλλά ως πρόσωπο με σύνθετη, σχεδόν ηρωική ταυτότητα.
Εκεί, γίνεται ετεροθαλής αδελφός Πέρση βασιλιά, νόμιμος διεκδικητής του θρόνου, ταξιδευτής, αναζητητής της Πηγής της Ζωής, μια μορφή που κινείται ανάμεσα στην ιστορία, στον μύθο και στη μεταφυσική αναζήτηση.
Με άλλα λόγια, ο άνθρωπος που στην επίσημη μνήμη φέρει την κατάρα της καταστροφής, στη λογοτεχνική μνήμη μετατρέπεται σε γέφυρα πολιτισμών. Αυτό είναι το παράδοξο του Αλέξανδρου στο Ιράν: δεν ηττήθηκε ποτέ από τη μνήμη, αλλά ούτε και αθωώθηκε.
Ο Μέγας Αλέξανδρος δεν είναι ίδιος σε όλες τις ιστορίες. Για εμάς είναι θρύλος. Για το Ιράν είναι και πληγή και μύθος. Και ίσως εκεί να κρύβεται η αληθινή δύναμη της Ιστορίας: δεν ανήκει ποτέ μόνο σε αυτόν που νίκησε, αλλά και σε εκείνον που θυμάται.