Η Ρώμη συνδέει τον ευρωπαϊκό επανεξοπλισμό με την ενεργειακή κρίση, ζητώντας από την Κομισιόν να επεκτείνει τη δημοσιονομική ρήτρα διαφυγής και στα μέτρα στήριξης νοικοκυριών και επιχειρήσεων.
Η Τζόρτζια Μελόνι άνοιξε νέο μέτωπο με τις Βρυξέλλες, προειδοποιώντας ότι η Ιταλία μπορεί να αποσυρθεί από το ευρωπαϊκό πρόγραμμα επανεξοπλισμού SAFE, εάν η Κομισιόν δεν δώσει αντίστοιχη δημοσιονομική ευελιξία και για την αντιμετώπιση της ενεργειακής κρίσης. Το μήνυμα της Ρώμης είναι σαφές: η ασφάλεια της Ευρώπης δεν είναι μόνο άρματα, πύραυλοι και κοινές αμυντικές προμήθειες· είναι και ρεύμα, βιομηχανία, νοικοκυριά, κοινωνική συνοχή.
Η Ιταλίδα πρωθυπουργός, με επιστολή προς την πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, ζήτησε την προσωρινή επέκταση της εθνικής ρήτρας διαφυγής, η οποία σήμερα αφορά τις αμυντικές δαπάνες, ώστε να καλύπτει και έκτακτα μέτρα για την ενεργειακή κρίση. Σύμφωνα με το Reuters, η Μελόνι συνέδεσε ευθέως το αίτημα αυτό με την πιθανή συμμετοχή της Ιταλίας στο πρόγραμμα SAFE, το ευρωπαϊκό εργαλείο δανείων ύψους έως 150 δισ. ευρώ για κοινές αμυντικές επενδύσεις.
Η ασφάλεια δεν είναι μόνο στρατιωτική
Στην επιστολή της, η Μελόνι επικαλείται τη νέα αστάθεια στη Μέση Ανατολή, τις εντάσεις στα Στενά του Ορμούζ και τις συνέπειες της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία, υποστηρίζοντας ότι οι ενεργειακές ανατιμήσεις πλήττουν άμεσα την πραγματική οικονομία.
Το επιχείρημά της είναι πολιτικά αιχμηρό: πώς μπορεί η Ευρωπαϊκή Ένωση να επιτρέπει δημοσιονομική ευελιξία για την άμυνα, αλλά όχι για την προστασία των πολιτών και των επιχειρήσεων από μια ενεργειακή κρίση που μπορεί να αποσταθεροποιήσει την παραγωγή, τα εισοδήματα και την κοινωνική ειρήνη;
Η Ρώμη δεν απορρίπτει, τουλάχιστον επισήμως, την ανάγκη ενίσχυσης της ευρωπαϊκής άμυνας. Αντιθέτως, δηλώνει ότι θα συνεχίσει να συμβάλλει στην ευρωπαϊκή ασφάλεια. Όμως θέτει το ερώτημα που φοβούνται πολλές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις: μπορεί η Ευρώπη να μιλά για επανεξοπλισμό, όταν οι κοινωνίες της πιέζονται από ενέργεια, ακρίβεια και δημοσιονομικούς περιορισμούς;
Το SAFE και το ιταλικό δίλημμα
Το SAFE αποτελεί βασικό βραχίονα της νέας ευρωπαϊκής αμυντικής αρχιτεκτονικής. Η Κομισιόν το παρουσιάζει ως εργαλείο που θα παρέχει έως 150 δισ. ευρώ σε δάνεια με ευνοϊκούς όρους, ώστε τα κράτη-μέλη να χρηματοδοτήσουν κοινές προμήθειες και να ενισχύσουν την ευρωπαϊκή αμυντική βιομηχανία.
Η εθνική ρήτρα διαφυγής για την άμυνα δίνει στα κράτη-μέλη πρόσθετη δημοσιονομική ευελιξία για αυξημένες αμυντικές δαπάνες, με στόχο να μη θεωρηθούν οι σχετικές αποκλίσεις παραβίαση των κανόνων του Συμφώνου Σταθερότητας. Το Συμβούλιο της Ε.Ε. περιγράφει τη ρήτρα ως μηχανισμό προσωρινής απόκλισης από τους δημοσιονομικούς κανόνες λόγω εξαιρετικών περιστάσεων, με επίκεντρο σήμερα την ανάγκη ενίσχυσης της ευρωπαϊκής άμυνας.
Η Μελόνι ζητά να εφαρμοστεί η ίδια λογική και στην ενέργεια. Όχι αλλάζοντας τα υφιστάμενα όρια απόκλισης, όπως υποστηρίζει, αλλά διευρύνοντας το πεδίο των δαπανών που θα μπορούν να υπαχθούν στη ρήτρα.
Η ψυχρή απάντηση των Βρυξελλών
Η Κομισιόν, μέσω εκπροσώπων της, απέφυγε να σχολιάσει αναλυτικά την επιστολή, αλλά έδειξε ότι δεν βιάζεται να ανοίξει ξανά τη συζήτηση για τους δημοσιονομικούς κανόνες. Το βασικό μήνυμα των Βρυξελλών είναι ότι υπάρχουν ήδη διαθέσιμα ευρωπαϊκά κονδύλια για ενεργειακές επενδύσεις και ότι τα κράτη-μέλη πρέπει πρώτα να αξιοποιήσουν αυτά τα εργαλεία.
Η ίδια η φον ντερ Λάιεν είχε αναφέρει μετά το άτυπο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο στην Κύπρο ότι περίπου 300 δισ. ευρώ είχαν καταστεί διαθέσιμα για ενεργειακές επενδύσεις μέσω εργαλείων όπως το Next Generation EU, τα Ταμεία Συνοχής και το Ταμείο Εκσυγχρονισμού, εκ των οποίων περίπου 95 δισ. ευρώ δεν έχουν ακόμη χρησιμοποιηθεί.
Το πραγματικό ρήγμα
Πίσω από την επιστολή Μελόνι κρύβεται ένα βαθύτερο ευρωπαϊκό πρόβλημα. Η Ε.Ε. ζητά από τα κράτη-μέλη να αυξήσουν τις αμυντικές δαπάνες, να στηρίξουν την Ουκρανία, να προστατεύσουν κρίσιμες υποδομές, να επιταχύνουν την ενεργειακή μετάβαση και ταυτόχρονα να τηρήσουν αυστηρούς δημοσιονομικούς κανόνες.
Για χώρες με υψηλό χρέος, όπως η Ιταλία, αυτή η εξίσωση γίνεται πολιτικά εκρηκτική. Η Μελόνι επιχειρεί να μετατρέψει την ιταλική πίεση σε ευρωπαϊκό δίλημμα: εάν η ενεργειακή ασφάλεια είναι μέρος της στρατηγικής ασφάλειας, τότε δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως απλή εθνική δαπάνη εκτός ευρωπαϊκής προτεραιότητας.
Η αντιπαράθεση δεν αφορά μόνο την Ιταλία. Αφορά το ποια Ευρώπη χτίζεται μέσα στις κρίσεις: μια Ευρώπη που επανεξοπλίζεται χωρίς να χαλαρώνει τους κανόνες για την κοινωνική και παραγωγική αντοχή της ή μια Ευρώπη που αναγνωρίζει ότι η άμυνα, η ενέργεια και η οικονομία είναι πλέον συγκοινωνούντα δοχεία.
Η Μελόνι έστειλε στις Βρυξέλλες ένα μήνυμα που δύσκολα μπορεί να αγνοηθεί: η Ευρώπη δεν μπορεί να ζητά θυσίες για την ασφάλεια, αν δεν προστατεύει πρώτα την αντοχή των κοινωνιών της. Γιατί χωρίς εργοστάσια που παράγουν, νοικοκυριά που αντέχουν και οικονομίες που δεν γονατίζουν από την ενέργεια, κανένα πρόγραμμα επανεξοπλισμού δεν μπορεί να θεωρηθεί πλήρης στρατηγική ασφάλειας.