Δεν είναι ένας ακόμη αναλυτής που σχολιάζει τα γεγονότα εκ των υστέρων. Είναι ένας από τους κορυφαίους θεωρητικούς του πολιτικού ρεαλισμού. Και γι’ αυτό οι απόψεις του ενοχλούν. Γιατί δεν μιλούν τη γλώσσα της ηθικολογίας, αλλά τη γλώσσα της ισχύος.
Ο Τζον Μερσχάιμερ δεν είναι άνθρωπος των εύκολων απαντήσεων. Δεν βλέπει τον κόσμο όπως τον παρουσιάζουν τα δελτία Τύπου των κυβερνήσεων, ούτε όπως τον σερβίρουν οι πρόθυμοι αναλυτές των τηλεοπτικών παραθύρων. Τον βλέπει όπως πραγματικά λειτουργεί: ως πεδίο σύγκρουσης ισχύος, συμφερόντων, φόβου και επιβίωσης.
Για τον Μερσχάιμερ, τα κράτη δεν κινούνται επειδή «αγαπούν τη δημοκρατία», επειδή «υπερασπίζονται αξίες» ή επειδή «σώζουν λαούς». Κινούνται επειδή θέλουν να επιβιώσουν, να κυριαρχήσουν, να αποτρέψουν αντιπάλους και να επεκτείνουν την επιρροή τους. Όλα τα υπόλοιπα είναι το περιτύλιγμα. Το ιδεολογικό χαρτί περιτυλίγματος πάνω από την ωμή πραγματικότητα.
Η σκληρή σχολή του ρεαλισμού
Ο Μερσχάιμερ ανήκει στη σχολή του επιθετικού ρεαλισμού. Με απλά λόγια, υποστηρίζει ότι οι μεγάλες δυνάμεις δεν αρκούνται στο να είναι ασφαλείς. Θέλουν να είναι όσο πιο ισχυρές γίνεται, γιατί σε ένα άναρχο διεθνές σύστημα κανείς δεν μπορεί να εγγυηθεί την ασφάλειά τους.
Αυτό είναι το σημείο-κλειδί στη σκέψη του. Δεν υπάρχει παγκόσμιος χωροφύλακας που να επιβάλλει δικαιοσύνη. Δεν υπάρχει ανώτατο δικαστήριο που να προστατεύει τα κράτη όταν απειλούνται. Υπάρχει ισχύς. Υπάρχουν συμμαχίες. Υπάρχει αποτροπή. Υπάρχουν συμφέροντα.
Και όποιος δεν το καταλαβαίνει αυτό, λέει ουσιαστικά ο Μερσχάιμερ, δεν κάνει εξωτερική πολιτική. Κάνει ευχολόγιο.
Γιατί ενοχλεί τόσο πολύ
Ο Μερσχάιμερ ενοχλεί επειδή αποδομεί την επίσημη δυτική αφήγηση. Δεν δέχεται εύκολα ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες, η Ευρώπη ή οποιαδήποτε μεγάλη δύναμη ενεργούν από καθαρή ηθική ανωτερότητα. Βλέπει πίσω από τις λέξεις. Πίσω από τη «δημοκρατία», βλέπει γεωπολιτικό έλεγχο. Πίσω από τα «ανθρώπινα δικαιώματα», βλέπει στρατηγικές ζώνες επιρροής. Πίσω από τις «ανθρωπιστικές επεμβάσεις», βλέπει ισχύ.
Και εδώ αρχίζει το πρόβλημα.
Γιατί ο δυτικός δημόσιος λόγος έχει μάθει να ντύνει κάθε σύγκρουση με ηθικό μανδύα. Οι «δικοί μας» είναι πάντα οι καλοί. Οι «άλλοι» είναι πάντα οι σκοτεινοί. Οι πόλεμοι γίνονται πάντα για ελευθερία, ποτέ για συμφέροντα. Οι επεμβάσεις γίνονται πάντα για την ειρήνη, ποτέ για τον έλεγχο.
Ο Μερσχάιμερ έρχεται και λέει: όχι. Έτσι δεν λειτουργεί ο κόσμος.
Η Ουκρανία, η Ρωσία και το μεγάλο ταμπού
Οι πιο γνωστές και πιο αμφιλεγόμενες απόψεις του αφορούν την Ουκρανία και τη σύγκρουση με τη Ρωσία. Ο Μερσχάιμερ έχει υποστηρίξει εδώ και χρόνια ότι η δυτική επέκταση προς τα ρωσικά σύνορα, μέσω ΝΑΤΟ και Ε.Ε., δημιούργησε συνθήκες στρατηγικής σύγκρουσης με τη Μόσχα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι δικαιώνει την εισβολή. Σημαίνει ότι επιχειρεί να εξηγήσει το γεωπολιτικό υπόβαθρο της σύγκρουσης. Και αυτή ακριβώς είναι η διαφορά που πολλοί δεν θέλουν να καταλάβουν: άλλο η εξήγηση, άλλο η δικαιολόγηση.
Ο Μερσχάιμερ λέει κάτι πολύ απλό και πολύ δυσάρεστο: καμία μεγάλη δύναμη δεν θα δεχόταν εύκολα έναν αντίπαλο στρατιωτικό συνασπισμό έξω από την πόρτα της. Όπως οι ΗΠΑ δεν θα δέχονταν ρωσικές βάσεις στο Μεξικό ή στον Καναδά, έτσι και η Ρωσία δεν θα έμενε αδιάφορη στην προοπτική ένταξης της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ.
Αυτό είναι ρεαλισμός. Όχι συμπάθεια προς τη Μόσχα. Όχι αντιδυτισμός. Ρεαλισμός.
Το Ισραήλ, η Μέση Ανατολή και η αμερικανική πολιτική
Ο Μερσχάιμερ έχει προκαλέσει έντονες αντιδράσεις και για τις θέσεις του σχετικά με το Ισραήλ και την επιρροή του στην αμερικανική εξωτερική πολιτική. Μαζί με τον Στίβεν Γουόλτ έχει υποστηρίξει ότι το ισραηλινό λόμπι ασκεί σημαντική επιρροή στις αποφάσεις της Ουάσιγκτον.
Πρόκειται για θέση που έχει προκαλέσει θύελλα. Άλλοι τη θεωρούν αναγκαία συζήτηση για την αμερικανική πολιτική στη Μέση Ανατολή. Άλλοι τη θεωρούν υπερβολική, προβληματική ή επικίνδυνα απλουστευτική.
Όμως το βασικό ερώτημα παραμένει: μπορεί κανείς να συζητήσει ψύχραιμα για τα συμφέροντα, τις συμμαχίες και τις πιέσεις που διαμορφώνουν την πολιτική των ΗΠΑ στη Μέση Ανατολή; Ή κάθε τέτοια συζήτηση πρέπει να θάβεται κάτω από κραυγές και ταμπέλες;
Ο Μερσχάιμερ επιμένει ότι οι μεγάλες στρατηγικές αποφάσεις δεν λαμβάνονται σε κενό. Λαμβάνονται μέσα σε δίκτυα ισχύος, επιρροής, φόβου και συμφερόντων.
Η κατάρρευση της φιλελεύθερης αυταπάτης
Στον πυρήνα της σκέψης του υπάρχει μια μεγάλη επίθεση στη λεγόμενη «φιλελεύθερη ηγεμονία». Δηλαδή στην ιδέα ότι η Δύση μπορεί να αναμορφώσει τον πλανήτη, να εξαγάγει δημοκρατία, να αλλάξει καθεστώτα και να επιβάλει ένα παγκόσμιο μοντέλο διακυβέρνησης.
Ο Μερσχάιμερ θεωρεί αυτή την ιδέα όχι απλώς αφελή, αλλά επικίνδυνη. Γιατί οδηγεί τις μεγάλες δυνάμεις σε επεμβάσεις χωρίς όρια, σε πολέμους χωρίς καθαρό τέλος, σε στρατηγικές ψευδαισθήσεις και τελικά σε αποτυχίες.
Από το Ιράκ μέχρι το Αφγανιστάν και από τη Λιβύη μέχρι την Ουκρανία, η άποψή του είναι ότι η Δύση πολλές φορές μπέρδεψε την ισχύ με την παντοδυναμία. Νόμισε ότι επειδή μπορεί να ρίχνει κυβερνήσεις, μπορεί και να χτίζει κράτη. Νόμισε ότι επειδή κερδίζει πολέμους στρατιωτικά, μπορεί να κερδίζει και την ειρήνη πολιτικά.
Και εκεί ήρθαν οι διαψεύσεις.
Δεν χρειάζεται να συμφωνείς μαζί του
Το ενδιαφέρον με τον Μερσχάιμερ δεν είναι ότι έχει πάντα δίκιο. Κανείς σοβαρός αναλυτής δεν έχει πάντα δίκιο. Το ενδιαφέρον είναι ότι υποχρεώνει τον συνομιλητή του να σκεφτεί πέρα από τα συνθήματα.
Να ρωτήσει: ποιος κερδίζει; Ποιος φοβάται; Ποιος περικυκλώνεται; Ποιος επεκτείνεται; Ποιος χρησιμοποιεί την ηθική ως πρόσχημα; Ποιος πληρώνει το κόστος; Ποιος σπρώχνει άλλους να πολεμήσουν για λογαριασμό του;
Αυτά είναι τα ερωτήματα που δεν αγαπά η προπαγάνδα. Γιατί η προπαγάνδα θέλει καλούς και κακούς. Ο ρεαλισμός θέλει συμφέροντα και ισορροπίες.
Ο Τζον Μερσχάιμερ δεν είναι βολικός. Δεν χαϊδεύει αυτιά. Δεν πουλάει ηθικά παραμύθια για έναν κόσμο που δήθεν κυβερνάται από κανόνες, ενώ στην πραγματικότητα κυβερνάται από ισχύ.
Μπορεί κάποιος να διαφωνεί μαζί του. Μπορεί να θεωρεί ότι υπερβάλλει. Μπορεί να πιστεύει ότι υποτιμά τον ρόλο των αξιών, της δημοκρατίας και του διεθνούς δικαίου.
Αλλά δεν μπορεί να τον αγνοήσει.
Γιατί σε μια εποχή όπου οι ηγεσίες μιλούν για αρχές και πράττουν με βάση συμφέροντα, ο Μερσχάιμερ κάνει το πιο ενοχλητικό πράγμα: τραβά την κουρτίνα και δείχνει τον μηχανισμό.
Και εκεί αρχίζει ο πραγματικός φόβος. Όχι για όσα λέει ο ίδιος. Αλλά για όσα αποκαλύπτει για τον κόσμο που οι άλλοι προσπαθούν να μας παρουσιάσουν σαν παραμύθι.