Σήμερα γιορτάζουν Αιτωλία, Αρσένιος, Ευτυχία και Ευτύχιος – Η Εκκλησία τιμά τον Νέο Ιερομάρτυρα και Ισαπόστολο Κοσμά τον Αιτωλό και τον Ιερομάρτυρα Ευτυχή

Μία από τις σημαντικότερες μορφές της Ορθοδοξίας και του Νεότερου Ελληνισμού τιμά σήμερα, Δευτέρα 24 Αυγούστου, η Εκκλησία.

Ο Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός, ο αγαπημένος Πατροκοσμάς, δεν υπήρξε μόνο ένας περιοδεύων ιεροκήρυκας στα δύσκολα χρόνια της Τουρκοκρατίας.

Υπήρξε δάσκαλος, κοινωνικός εργάτης, υπερασπιστής της παιδείας και πνευματικός αφυπνιστής ενός πληθυσμού που δοκιμαζόταν από την αμάθεια, τη φτώχεια, τις πιέσεις εξισλαμισμού και την απουσία οργανωμένης εκπαίδευσης.

Δεν κάλεσε τους υπόδουλους Έλληνες σε ένοπλη εξέγερση.

Τους έδωσε, όμως, κάτι χωρίς το οποίο καμία ελευθερία δεν μπορεί να στεριώσει: πίστη, γλώσσα, μόρφωση και συνείδηση.

Ποιοι γιορτάζουν σήμερα

Σήμερα έχουν την ονομαστική τους εορτή:

• Αιτωλία
• Αρσένιος
• Ευτυχία, Ευτυχούλα, Ευτυχίτσα, Έφη
• Ευτύχιος, Ευτύχης

Στο εκκλησιαστικό ημερολόγιο της 24ης Αυγούστου περιλαμβάνονται επίσης η ανακομιδή των ιερών λειψάνων του Αγίου Διονυσίου του Ζακυνθινού, ο Άγιος Τατίων, ο Όσιος Γεώργιος ο Λιμνιώτης ο Ομολογητής, ο Όσιος Αρσένιος ο Θαυματουργός και ο Όσιος Αριστοκλής ο Αθωνίτης. 

Από το Μέγα Δένδρο στο Άγιο Όρος

Ο Άγιος Κοσμάς γεννήθηκε περίπου το 1714 στο Μέγα Δένδρο της Αιτωλίας. Το κοσμικό του όνομα ήταν Κώνστας.

Από νεαρή ηλικία αναζήτησε τη μόρφωση σε μία εποχή κατά την οποία η πρόσβαση στα γράμματα αποτελούσε προνόμιο για λίγους. Δίδαξε και ο ίδιος ως υποδιδάσκαλος, προτού κατευθυνθεί στο Άγιο Όρος και φοιτήσει στην Αθωνιάδα Ακαδημία, ένα από τα σημαντικότερα πνευματικά κέντρα της εποχής.

Στη συνέχεια εγκαταστάθηκε στη Μονή Φιλοθέου, όπου εκάρη μοναχός με το όνομα Κοσμάς και χειροτονήθηκε ιερομόναχος.

Η μοναστική ησυχία, όμως, δεν ήταν ο τελικός προορισμός του.

Ο ίδιος έβλεπε γύρω του έναν ολόκληρο κόσμο που κινδύνευε να χάσει την πίστη, τη γλώσσα και την ιστορική του ταυτότητα. Έτσι, περίπου το 1760, μετέβη στην Κωνσταντινούπολη και έλαβε την άδεια του Οικουμενικού Πατριάρχη Σεραφείμ Β΄ για να αρχίσει το ιεραποστολικό του έργο.

Είκοσι χρόνια στους δρόμους

Για σχεδόν δύο δεκαετίες ο Πατροκοσμάς περιόδευσε σε μεγάλο μέρος της τότε υπόδουλης ελληνικής επικράτειας.

Κήρυξε στην Κωνσταντινούπολη, στις Κυκλάδες, στη Μακεδονία, στην Ήπειρο, στη Θεσσαλία, στη Στερεά Ελλάδα και στα Ιόνια Νησιά.

Δεν απευθυνόταν στους μορφωμένους ούτε μιλούσε τη δυσνόητη γλώσσα των λογίων. Χρησιμοποιούσε απλές λέξεις, παραδείγματα από την καθημερινή ζωή και εικόνες που μπορούσε να κατανοήσει ακόμη και ο πιο φτωχός και αγράμματος χωρικός.

Τα πλήθη που συγκεντρώνονταν ήταν συχνά τόσο μεγάλα, ώστε τα κηρύγματα πραγματοποιούνταν σε πλατείες, χωράφια και ανοικτούς χώρους.

Πριν αρχίσει να μιλά, έστηνε έναν ξύλινο σταυρό. Όταν έφευγε, ο σταυρός παρέμενε εκεί ως σημάδι της διέλευσής του και, σε αρκετές περιοχές, ως αφετηρία για την ανέγερση ενός ναού ή ενός προσκυνηταριού.

«Το σχολείον ανοίγει τας εκκλησίας»

Για τον Άγιο Κοσμά, η παιδεία δεν αποτελούσε πολυτέλεια ούτε προνόμιο των πλουσίων.

Ήταν όρος πνευματικής και κοινωνικής επιβίωσης.

«Το σχολείον ανοίγει τας εκκλησίας, το σχολείον ανοίγει τα μοναστήρια», δίδασκε, συνδέοντας τη γνώση με τη δυνατότητα των ανθρώπων να κατανοούν το Ευαγγέλιο, την πίστη και τον κόσμο γύρω τους.

Οι εκκλησιαστικές πηγές τού αποδίδουν την ίδρυση ή την ενίσχυση περισσότερων από 200 στοιχειωδών σχολείων και περίπου δέκα ανώτερων ελληνικών σχολών. Οι ακριβείς αριθμοί διαφοροποιούνται στις επιμέρους καταγραφές, αλλά η καθοριστική συμβολή του στην εκπαίδευση δεν αμφισβητείται. 

Παράλληλα, μοίραζε βιβλία και κομποσχοίνια, φρόντιζε για τη βάπτιση παιδιών, ενθάρρυνε τις κοινότητες να στηρίζουν τους φτωχούς και επέμενε ότι η χριστιανική πίστη χωρίς έμπρακτη αγάπη προς τον άνθρωπο παραμένει κενή.

Το μήνυμά του δεν εξαντλούνταν στη θρησκευτική διδασκαλία. Ζητούσε κοινωνική αλληλεγγύη, συγχώρεση, δικαιοσύνη και προστασία των αδύναμων. 

Η σύγκρουση με τα ισχυρά συμφέροντα

Η δράση του δεν άργησε να δημιουργήσει εχθρούς.

Η επιμονή του να μεταφέρονται τα κυριακάτικα παζάρια το Σάββατο, ώστε οι χριστιανοί να εκκλησιάζονται, έθιξε ισχυρά εμπορικά συμφέροντα. Ταυτόχρονα, η μεγάλη επιρροή που ασκούσε στους πληθυσμούς προκαλούσε καχυποψία στις οθωμανικές αρχές.

Κατηγορήθηκε ότι λειτουργούσε ως πράκτορας της Ρωσίας και παραδόθηκε στους ανθρώπους του Κουρτ Πασά του Βερατίου.

Στις 24 Αυγούστου 1779 συνελήφθη στο Κολικόντασι, στη σημερινή Αλβανία. Οδηγήθηκε κοντά στον ποταμό Άψο, όπου απαγχονίστηκε χωρίς κανονική δίκη.

Σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση, το σώμα του ρίχτηκε στο ποτάμι και εντοπίστηκε τρεις ημέρες αργότερα. Ενταφιάστηκε στη Μονή Εισοδίων της Θεοτόκου στο Κολικόντασι.

Στις 20 Απριλίου 1961 το Οικουμενικό Πατριαρχείο προχώρησε στην επίσημη αγιοκατάταξή του.

Οι Διδαχές και οι αποδιδόμενες προφητείες

Στον Άγιο Κοσμά αποδίδεται μεγάλος αριθμός προφητειών για την εθνική απελευθέρωση, τους πολέμους και τις μελλοντικές κοινωνικές ή τεχνολογικές εξελίξεις.

Χρειάζεται, ωστόσο, προσοχή.

Οι Διδαχές του διασώζονται σε χειρόγραφα και αποτελούν τον ασφαλέστερα τεκμηριωμένο πυρήνα του λόγου του. Πολλές από τις λεγόμενες προφητείες μεταφέρθηκαν επί δεκαετίες μέσα από την προφορική παράδοση, ενώ ορισμένες νεότερες διατυπώσεις για τηλέφωνα, αεροπλάνα, αυτοκίνητα και σύγχρονα δίκτυα δεν έχουν όλες την ίδια ιστορική τεκμηρίωση.

Ακόμη και εκκλησιαστικοί μελετητές επισημαίνουν την ανάγκη να διαχωρίζονται οι παλαιότερες μαρτυρίες από μεταγενέστερους χρησμούς που αποδόθηκαν στον Πατροκοσμά.

Η πραγματική του παρακαταθήκη, άλλωστε, δεν χρειάζεται υπερβολές.

Βρίσκεται στο έργο του.

Στα σχολεία που άνοιξαν.

Στους ανθρώπους που έμαθαν γράμματα.

Στις κοινότητες που απέκτησαν συνοχή.

Και στην πεποίθηση ότι κανένας λαός δεν μπορεί να διατηρήσει την πίστη, την αξιοπρέπεια και την ελευθερία του εάν προηγουμένως δεν νικήσει την αμάθεια.

Ο Ιερομάρτυρας Ευτυχής

Η Εκκλησία τιμά σήμερα και τον Ιερομάρτυρα Ευτυχή, ο οποίος καταγόταν από τη Σεβάστεια της Παλαιστίνης και έζησε από τον 1ο έως τις αρχές του 2ου αιώνα.

Υπήρξε μαθητής του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου και συνεργάστηκε στο ιεραποστολικό έργο του Αποστόλου Παύλου. Αν και δεν συγκαταλέγεται επισήμως στους Εβδομήκοντα Αποστόλους, χαρακτηρίζεται ισαπόστολος εξαιτίας της μεγάλης αποστολικής του δράσης.

Υπέστη φυλακίσεις και σκληρά βασανιστήρια για την πίστη του. Σύμφωνα με το συναξάρι, ολοκλήρωσε το μαρτύριό του στην πατρίδα του με αποκεφαλισμό — και όχι με απαγχονισμό, όπως αναφέρεται σε ορισμένες νεότερες αναπαραγωγές του βίου του. 

Η 24η Αυγούστου παραμένει, πάνω απ’ όλα, ημέρα μνήμης ενός ανθρώπου που κατάλαβε μία αλήθεια διαχρονική:

Πριν ελευθερωθεί ένας τόπος, πρέπει να φωτιστούν οι άνθρωποί του.