Η Αγία Λαύρα, το «κρυφό σχολειό» και η 25η Μαρτίου ως δήθεν απόλυτη στιγμή μηδέν της Επανάστασης είναι στοιχεία μιας εθνικής αφήγησης που βόλεψε το κράτος, αλλά δεν αποτυπώνει ολόκληρη την ιστορική αλήθεια.
Το 1821 δεν ήταν αγιογραφία. Δεν ήταν μια καθαρή, ομοιόμορφη, φωτισμένη πορεία εθνικής ανάστασης. Ήταν σύγκρουση, εμφύλιες ρήξεις, μύθοι που χτίστηκαν αργότερα και αλήθειες που θάφτηκαν για να μη χαλάει η εθνική σκηνοθεσία.
Η Αγία Λαύρα ως εθνικός θρύλος
Η πιο γνωστή σχολική εικόνα της Επανάστασης, ο Παλαιών Πατρών Γερμανός να σηκώνει το λάβαρο στην Αγία Λαύρα στις 25 Μαρτίου, δεν είναι το αδιαμφισβήτητο ιστορικό γεγονός που παρουσιάστηκε επί δεκαετίες. Η αφήγηση αυτή λειτούργησε περισσότερο ως ιδρυτικός μύθος του νέου κράτους παρά ως ασφαλές σημείο εκκίνησης του Αγώνα.
Η Επανάσταση είχε ήδη εκδηλωθεί νωρίτερα σε διάφορες περιοχές, με τον ξεσηκωμό να προηγείται της ημερομηνίας που καθαγιάστηκε αργότερα ως εθνική επέτειος. Η 25η Μαρτίου δεν είναι τόσο η ακριβής αρχή της Επανάστασης όσο η ημερομηνία που επιλέχθηκε για να προσφέρει μια βολική σύνδεση ανάμεσα στην εθνική εξέγερση και τη θρησκευτική γιορτή του Ευαγγελισμού.
Το “κρυφό σχολειό” και οι παρηγορητικοί μύθοι
Το «κρυφό σχολειό» είναι ίσως ο πιο συγκινητικός και ταυτόχρονα ο πιο βολικός μύθος της εθνικής μας αυτοεικόνας. Η ιδέα ότι οι υπόδουλοι Έλληνες μάθαιναν νύχτα γράμματα κρυφά από τον κατακτητή, μέσα σε εκκλησίες και μονές, προσέφερε μια εικόνα πνευματικής αντίστασης που ταίριαζε απόλυτα στο μεταγενέστερο εθνικό αφήγημα.
Όμως η ιστορική εικόνα είναι πολύ πιο σύνθετη. Δεν προκύπτει ότι υπήρξε ένα γενικευμένο, οργανωμένο και καθολικό σύστημα «κρυφού σχολειού». Αντιθέτως, υπήρξαν σχολές, ελληνόγλωσση παιδεία και μορφωτικές εστίες μέσα στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Αυτό δεν αθωώνει το οθωμανικό καθεστώς, αλλά ακυρώνει την ανάγκη για εύκολες μυθολογικές απλουστεύσεις.
Το ίδιο ισχύει και για το παιδομάζωμα. Ήταν ένα βίαιο και τραυματικό σύστημα αφαίρεσης παιδιών από τις χριστιανικές οικογένειες, αλλά όχι μόνο για λόγους θρησκευτικούς. Ήταν και μηχανισμός στρατιωτικής και διοικητικής στελέχωσης του οθωμανικού κράτους. Η αλήθεια εδώ δεν χρειάζεται ούτε ωραιοποίηση ούτε χονδροειδή καρικατούρα. Χρειάζεται καθαρό βλέμμα.
Η Επανάσταση δεν ήταν γιορτή, ήταν ρήξη
Η πιο πικρή αλήθεια για το ’21 είναι ότι δεν υπήρξε ποτέ η καθαρή, ενιαία, σχεδόν ιερή αφήγηση που διδάχθηκε στις σχολικές παρελάσεις. Ο Αγώνας ήταν και εμφύλιες συγκρούσεις, και προσωπικές φιλοδοξίες, και εσωτερικά μαχαιρώματα, και ξένα συμφέροντα που καθόρισαν το τελικό αποτέλεσμα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η Επανάσταση δεν γέννησε κράτος. Σημαίνει όμως ότι το κράτος που προέκυψε ήταν μικρότερο, πιο εξαρτημένο και πολύ πιο περιορισμένο από το όραμα που γεννήθηκε μέσα στη φωτιά του Αγώνα. Η ανεξαρτησία δεν ήρθε σαν καθαρή επιβεβαίωση της λαϊκής βούλησης, αλλά μέσα από διεθνείς ισορροπίες, διπλωματικούς υπολογισμούς και ξένη επιτήρηση.
Και ενώ το επίσημο αφήγημα λιβάνιζε επί δεκαετίες τα ίδια ασφαλή σύμβολα, άφησε στη σκιά αυθεντικά συγκλονιστικές στιγμές. Η Κλείσοβα είναι μία από αυτές: μια μάχη σχεδόν αδιανόητης ανισότητας, που δεν έγινε εθνικό εικονοστάσι γιατί δεν εξυπηρετούσε τη βολική, τακτοποιημένη αφήγηση της κρατικής μνήμης.
Το πρόβλημα δεν είναι ότι η Ελλάδα τίμησε το 1821. Το πρόβλημα είναι ότι για χρόνια το τίμησε με μισές αλήθειες, βολικούς θρύλους και σχολικά σκηνικά, αντί να κοιτάξει κατάματα το πραγματικό μέγεθος της Επανάστασης. Γιατί το ’21 δεν χρειάζεται ψεύτικα λάβαρα για να σταθεί όρθιο. Χρειάζεται μόνο το θάρρος να το πούμε όπως ήταν: μεγάλο, αιματηρό, αντιφατικό και αληθινό.