Το σχέδιο των 12 σημείων που μπορεί να αλλάξει ολόκληρη τη Μέση Ανατολή – Ανοίγουν τα Στενά του Ορμούζ, παγώνει ο εμπλουτισμός ουρανίου και μπαίνουν στο τραπέζι επενδύσεις εκατοντάδων δισεκατομμυρίων
Δεν πρόκειται για μία απλή κατάπαυση του πυρός. Δεν πρόκειται ούτε για μία συνηθισμένη διπλωματική αποκλιμάκωση.
Το πλαίσιο συμφωνίας μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών και Ιράν, όπως αποκαλύπτεται μέσα από τα δώδεκα βασικά του σημεία, επιχειρεί να ξαναγράψει τον γεωπολιτικό χάρτη της Μέσης Ανατολής: να σταματήσει τις πολεμικές επιχειρήσεις, να ανοίξει ξανά τα Στενά του Ορμούζ, να περιορίσει δραστικά το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα και, σε αντάλλαγμα, να επαναφέρει σταδιακά την Τεχεράνη στις διεθνείς αγορές.
Στο κέντρο της συμφωνίας βρίσκεται μια τεράστια ανταλλαγή: το Ιράν καλείται να απομακρύνει το εμπλουτισμένο ουράνιο, να δεχθεί ότι δεν θα αποκτήσει πυρηνικό όπλο και να διατηρήσει παγωμένες τις πυρηνικές του δραστηριότητες. Από την άλλη πλευρά, η Ουάσινγκτον προσφέρει άρση κυρώσεων, πρόσβαση σε δεσμευμένα περιουσιακά στοιχεία, δυνατότητα εξαγωγής πετρελαίου και συμμετοχή σε ένα επενδυτικό σχέδιο ανοικοδόμησης ύψους 300 δισ. δολαρίων.
Όμως οι λέξεις έχουν σημασία.
Τα 300 δισ. δολάρια δεν εμφανίζονται ως άμεση χρηματική αποζημίωση που θα καταβάλει ο Αμερικανός φορολογούμενος στο ιρανικό κράτος. Πρόκειται για ένα υπό διαμόρφωση επενδυτικό και αναπτυξιακό ταμείο, το οποίο αναμένεται να στηριχθεί κυρίως από ιδιωτικά κεφάλαια, εταιρείες και χώρες του Κόλπου.
Η ενεργοποίησή του δεν θα είναι αυτόματη. Συνδέεται με την επίτευξη τελικής συμφωνίας και με την πλήρη συμμόρφωση του Ιράν προς τους πυρηνικούς όρους, τις επιθεωρήσεις και τον μηχανισμό εφαρμογής που θα συμφωνηθεί.
Οι δώδεκα όροι του μεγάλου συμβιβασμού
Το πρώτο και άμεσο σκέλος προβλέπει την παύση των εχθροπραξιών μεταξύ του Ιράν, των Ηνωμένων Πολιτειών και των συμμάχων τους. Στο πλαίσιο που αποδίδεται στη συμφωνία περιλαμβάνεται και η αποκλιμάκωση στο μέτωπο του Λιβάνου, αν και η ακριβής έκταση των σχετικών δεσμεύσεων παραμένει ένα από τα σημεία που χρειάζονται επίσημη αποσαφήνιση.
Το Ιράν επαναλαμβάνει τη δέσμευσή του ότι δεν θα αναπτύξει και δεν θα αποκτήσει πυρηνικό όπλο. Παράλληλα, οι δύο πλευρές δεσμεύονται να διαπραγματευτούν την απομάκρυνση ή εξουδετέρωση του αποθέματος εμπλουτισμένου ουρανίου.
Για όσο διαρκούν οι διαπραγματεύσεις, η Τεχεράνη θα πρέπει να διατηρήσει το υφιστάμενο καθεστώς στο πυρηνικό της πρόγραμμα. Αυτό σημαίνει ότι δεν θα πρέπει να πραγματοποιήσει νέες κινήσεις οι οποίες θα αύξαναν τα αποθέματα ή τα επίπεδα εμπλουτισμού και θα υπονόμευαν τις συνομιλίες.
Σε αντάλλαγμα, οι Ηνωμένες Πολιτείες δεσμεύονται να μην επιβάλουν νέες κυρώσεις και να μην ενισχύσουν περαιτέρω τις στρατιωτικές τους δυνάμεις στην περιοχή κατά τη μεταβατική περίοδο των εξήντα ημερών.
Το Ιράν αναλαμβάνει να εγγυηθεί την ασφαλή και χωρίς πρόσθετα τέλη διέλευση των εμπορικών πλοίων από τα Στενά του Ορμούζ. Πρόκειται για ένα από τα σημαντικότερα σημεία της συμφωνίας, καθώς από το συγκεκριμένο θαλάσσιο πέρασμα διακινείται κρίσιμο ποσοστό της παγκόσμιας ενεργειακής παραγωγής.
Η επαναλειτουργία των Στενών αφαιρεί από την παγκόσμια οικονομία έναν από τους μεγαλύτερους κινδύνους για την τιμή του πετρελαίου, τα μεταφορικά κόστη και τον πληθωρισμό.
Οι ΗΠΑ, από την πλευρά τους, θα άρουν τον ναυτικό αποκλεισμό και θα χορηγήσουν προσωρινές εξαιρέσεις από τις κυρώσεις, ώστε το Ιράν να μπορεί να πραγματοποιεί εξαγωγές πετρελαίου κατά τη διάρκεια των συνομιλιών.
Στο οικονομικό σκέλος προβλέπεται επίσης η σταδιακή δυνατότητα αξιοποίησης παγωμένων ιρανικών κεφαλαίων. Το ακριβές ύψος, ο χρόνος αποδέσμευσης και οι όροι χρήσης τους, ωστόσο, παραμένουν αντικείμενο διαφορετικών ερμηνειών και δεν πρέπει να παρουσιάζονται ως οριστική και χωρίς όρους παράδοση χρημάτων στην Τεχεράνη.
Τα 300 δισ. δεν είναι «δώρο»
Το πιο εντυπωσιακό και πολιτικά εκρηκτικό σημείο αφορά τη δημιουργία ταμείου ανοικοδόμησης και ανάπτυξης ύψους 300 δισ. δολαρίων.
Η λέξη «ταμείο» μπορεί να δημιουργήσει την εντύπωση μιας τεράστιας οικονομικής ενίσχυσης από την κυβέρνηση των ΗΠΑ προς το ιρανικό καθεστώς. Η εικόνα αυτή, όμως, δεν αποτυπώνει με ακρίβεια τον σχεδιασμό που έχει γίνει γνωστός.
Το ποσό αφορά ένα χρηματοδοτικό και επενδυτικό όχημα που θα μπορούσε να κινητοποιήσει κεφάλαια για την ενέργεια, τις μεταφορές, τα αεροδρόμια, τα διυλιστήρια, τη βιομηχανία και τις υποδομές του Ιράν. Οι πληροφορίες αναφέρουν ότι σημαντικό μέρος των πιθανών κεφαλαίων έχει ήδη προσελκύσει δεσμεύσεις από ιδιωτικές εταιρείες και επενδυτές.
Δεν πρόκειται, επομένως, για 300 δισ. σε χαρτονομίσματα που θα παραδοθούν στην ιρανική κυβέρνηση. Πρόκειται για την προοπτική επενδύσεων, δανείων, πιστώσεων και χρηματοδοτήσεων, υπό την προϋπόθεση ότι η Τεχεράνη θα εγκαταλείψει έμπρακτα τον δρόμο προς το πυρηνικό όπλο.
Αυτή είναι η «προίκα» που προσφέρεται στο Ιράν: όχι δωρεάν χρήμα, αλλά η δυνατότητα οικονομικής επανένταξης και ανοικοδόμησης μετά από χρόνια κυρώσεων, απομόνωσης και πολεμικών καταστροφών.
Η συμφωνία δεν έχει ακόμη κριθεί
Το κρίσιμο στοιχείο είναι ότι τα δώδεκα σημεία αποτελούν οδικό χάρτη και όχι ολοκληρωμένη, αμετάκλητη τελική διευθέτηση όλων των διαφορών.
Η δυσκολότερη διαπραγμάτευση αρχίζει τώρα.
Μέσα σε εξήντα ημέρες οι δύο πλευρές θα πρέπει να συμφωνήσουν τι ακριβώς θα συμβεί με το εμπλουτισμένο ουράνιο, ποια επίπεδα εμπλουτισμού θα επιτρέπονται, ποιος θα πραγματοποιεί τις επιθεωρήσεις, ποιος μηχανισμός θα ενεργοποιείται σε περίπτωση παραβίασης και με ποια σειρά θα αίρονται οι κυρώσεις.
Θα πρέπει επίσης να διευκρινιστεί τι σημαίνει «αποχώρηση των αμερικανικών δυνάμεων», από ποιες περιοχές θα αποχωρήσουν και ποιες στρατιωτικές υποδομές θα εξακολουθήσουν να λειτουργούν στον Κόλπο.
Ακόμη μεγαλύτερο ερώτημα αποτελεί η στάση του Ισραήλ. Μία συμφωνία που επιτρέπει στο Ιράν να διατηρήσει μέρος της πυρηνικής του τεχνογνωσίας, ακόμη και χωρίς πυρηνικό όπλο, ενδέχεται να θεωρηθεί ανεπαρκής από την ισραηλινή κυβέρνηση.
Μια νέα Μέση Ανατολή ή μία προσωρινή ανακωχή;
Εάν η συμφωνία εφαρμοστεί, θα πρόκειται για μία από τις μεγαλύτερες γεωπολιτικές ανατροπές των τελευταίων δεκαετιών.
Το Ιράν θα μπορούσε να επιστρέψει στις αγορές πετρελαίου, να αποκτήσει πρόσβαση σε διεθνή κεφάλαια και να αρχίσει την ανοικοδόμηση των υποδομών του. Οι Ηνωμένες Πολιτείες θα μπορούσαν να εμφανίσουν ως στρατηγική επιτυχία την απομάκρυνση του ιρανικού εμπλουτισμένου ουρανίου και την αποτροπή δημιουργίας πυρηνικού όπλου.
Οι χώρες του Κόλπου θα κέρδιζαν μεγαλύτερη ασφάλεια, η παγκόσμια αγορά ενέργειας θα σταθεροποιούνταν και ο κίνδυνος ενός περιφερειακού πολέμου θα μειωνόταν.
Εάν όμως κάποια πλευρά θεωρήσει ότι οι δεσμεύσεις δεν εφαρμόζονται, το οικοδόμημα μπορεί να καταρρεύσει μέσα σε λίγες ημέρες.
Η συμφωνία, λοιπόν, δεν αποτελεί ακόμη το τέλος της σύγκρουσης.
Αποτελεί την προσπάθεια μετατροπής μιας στρατιωτικής αναμέτρησης σε μία τεράστια οικονομική και γεωπολιτική συναλλαγή: πυρηνικές παραχωρήσεις από την Τεχεράνη, άρση της απομόνωσης από την Ουάσινγκτον και εκατοντάδες δισεκατομμύρια επενδύσεων ως αντάλλαγμα για μία διαφορετική συμπεριφορά του Ιράν.
Το ερώτημα δεν είναι μόνο αν οι δύο πλευρές θα υπογράψουν.
Το πραγματικό ερώτημα είναι εάν μπορούν να εμπιστευθούν η μία την άλλη αρκετά, ώστε να εφαρμόσουν όσα υπογράφουν.