Πριν από τους Περσικούς Πολέμους, ο Ηράκλειτος είχε ήδη χαράξει τον πιο διαχρονικό πολιτικό και ηθικό νόμο του κόσμου: «ὕβριν χρὴ σβεννύναι μᾶλλον ἢ πυρκαϊήν». Δηλαδή, η αλαζονεία πρέπει να σβήνεται πιο επειγόντως κι από τη φωτιά, γιατί όταν ξεσπάσει δεν καίει μόνο σώματα και πόλεις· καίει μέτρο, λογική, κρίση και τελικά τον ίδιο εκείνον που την εξέθρεψε.
Από τον Ξέρξη της Σαλαμίνας μέχρι τους σύγχρονους εμπρηστές πολέμων, η Ιστορία δεν αλλάζει νόμο: η ύβρις γεννά τύφλωση, η τύφλωση γεννά όλεθρο, και ο όλεθρος επιστρέφει πάντα ως πένθος. Όσοι σήμερα χειροκροτούν τη φωτιά στη Μέση Ανατολή σαν να παρακολουθούν θέαμα, δεν υπερασπίζονται ούτε την ελευθερία ούτε τον πολιτισμό. Υπερασπίζονται τη βαρβαρότητα με σύγχρονα ρούχα.
Από τον Ηράκλειτο στη Σαλαμίνα: το μέτρο ως νόμος επιβίωσης
Ο Ηράκλειτος δεν μιλούσε αφηρημένα. Η «ύβρις» στον αρχαίο ελληνικό κόσμο δεν ήταν απλώς αλαζονεία χαρακτήρα. Ήταν η παράβαση του μέτρου, η περιφρόνηση των ορίων, η βίαιη διόγκωση της δύναμης μέχρι να πιστέψει ο φορέας της ότι δεν λογοδοτεί ούτε σε ανθρώπους ούτε σε θεούς ούτε στην ίδια την πραγματικότητα.
Αυτό ακριβώς ενσάρκωσε ο Ξέρξης. Το 480 π.Χ., καθισμένος στον θρόνο του στο Αιγάλεω, παρακολουθεί την κατάρρευση της ίδιας του της μεγαλομανίας. Το σχέδιο της απόλυτης κυριαρχίας δεν συντρίβεται απλώς στρατιωτικά στα Στενά της Σαλαμίνας. Συντρίβεται η ιδέα ότι η ισχύς αρκεί από μόνη της, ότι ο κόσμος υποτάσσεται για πάντα στον όγκο, στον αριθμό, στην αυτοκρατορική έπαρση.
Η Σαλαμίνα δεν είναι μόνο νίκη των Ελλήνων. Είναι η ιστορική στιγμή όπου αποκαλύπτεται ότι η αλαζονεία, όταν χάνει το μέτρο, μετατρέπεται σε μηχανισμό αυτοκαταστροφής.
Ο Αισχύλος δεν πανηγυρίζει — προειδοποιεί
Το μεγαλείο του Αισχύλου στους «Πέρσες» βρίσκεται ακριβώς εκεί: δεν στήνει έναν παιδαριώδη θρίαμβο των νικητών. Δεν μεθάει από την εκδίκηση. Δεν ταπεινώνει τον ηττημένο για να κολακέψει το κοινό του. Αντιθέτως, μπαίνει στον ψυχισμό του αντιπάλου και δείχνει ότι η τραγωδία της ύβρεως δεν είναι εθνική αλλά ανθρώπινη.
Ο χορός, η Άτοσσα, το φάντασμα του Δαρείου, όλοι λειτουργούν σαν φορείς μιας παγκόσμιας αλήθειας:
η υπερφροσύνη καρπίζει άτη και ο θερισμός της είναι δάκρυα.
Αυτό είναι το πραγματικό πολιτισμικό μέγεθος της αρχαίας ελληνικής σκέψης. Όχι το μίσος. Όχι η χαιρεκακία. Όχι η κτηνώδης απόλαυση της ήττας του άλλου. Αλλά η κατανόηση ότι όταν ο άνθρωπος φουσκώνει πάνω από το μέτρο, τότε αρχίζει ήδη να πέφτει.
Και γι’ αυτό ο Αισχύλος μένει επίκαιρος: γιατί μιλά για κάθε εποχή όπου η εξουσία φαντάζεται πως μπορεί να πατήσει πάνω σε λαούς, νεκρούς και ερείπια χωρίς να πληρώσει λογαριασμό.
Οι σύγχρονοι υβριστές και η βαρβαρότητα της τηλεοπτικής απόλαυσης
Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι μόνο ιστορικό. Είναι αμείλικτα παρόν:
Ποιος είναι σήμερα ο Ξέρξης;
Ποιοι μιλούν σαν να μπορούν να ξαναχαράξουν τον κόσμο με φωτιά και σίδερο;
Ποιοι φαντάζονται ότι η στρατιωτική υπεροχή τους δίνει ηθική ασυλία;
Ποιοι πανηγυρίζουν την κλιμάκωση ενός πολέμου σαν να είναι ηλεκτρονικό παιχνίδι;
Εκεί αποκαλύπτεται η σημερινή μορφή της ύβρεως. Όχι μόνο στους ισχυρούς που αποφασίζουν καταστροφές, αλλά και στους πρόθυμους θεατές της φρίκης. Σε όσους νιώθουν «δικαιωμένοι» όταν καίγονται οι χώρες των άλλων. Σε όσους χαίρονται με θανάτους επειδή τους έχουν ντύσει με ταμπέλες του «καλού» και του «κακού». Σε όσους έχουν ξεχάσει ότι όταν ο πόλεμος γίνεται θέαμα, ο πολιτισμός έχει ήδη ηττηθεί.
Αυτή δεν είναι στάση ελευθερίας.
Δεν είναι ανωτερότητα.
Δεν είναι καν πολιτική σκέψη.
Είναι εκβαρβάρωση.
Και όποιος βαφτίζει αυτή την ωμότητα «ρεαλισμό», απλώς αποδεικνύει ότι έχει χάσει κάθε επαφή με το ελληνικό μέτρο, με την τραγική γνώση, με την ίδια την έννοια της παιδείας.
Η Ελλάδα που γέννησε τον Ηράκλειτο, τον Αισχύλο και τον Ηρόδοτο δεν μπορεί να χειροκροτεί την ύβρη ούτε να μεθά με τη φωτιά των άλλων. Γιατί το δίδαγμα είναι παλιό, καθαρό και αδυσώπητο: όταν η αλαζονεία ανθίζει, ο θερισμός της είναι πάντα αίμα, στάχτη και δάκρυα.