Η σύγκρουση ανάμεσα στην κομματική πειθαρχία και την ελεύθερη εντολή του βουλευτή δεν είναι θεωρητική πολυτέλεια ούτε ακαδημαϊκή άσκηση. Είναι το σημείο όπου ο κοινοβουλευτισμός είτε ζει είτε πεθαίνει. Και σήμερα, στην Ελλάδα, ασφυκτιά.
Η δημοκρατία δεν καταλύεται μόνο με πραξικοπήματα. Καταλύεται και «νομότυπα», όταν οι θεσμοί λειτουργούν τυπικά αλλά έχουν αδειάσει από περιεχόμενο. Όταν η Βουλή υπάρχει, αλλά δεν αποφασίζει. Όταν ψηφίζει, αλλά δεν ελέγχει. Όταν χειροκροτεί, αλλά δεν αντιστέκεται.
Όταν ο βουλευτής παύει να είναι θεσμός
Το Σύνταγμα είναι σαφές: ο βουλευτής εκπροσωπεί ολόκληρο το εκλογικό σώμα, όχι τον αρχηγό του κόμματος, ούτε τον κομματικό μηχανισμό. Δεν δεσμεύεται από εντολές, ούτε από πειθαρχικά τελεσίγραφα. Οφείλει να ψηφίζει κατά συνείδηση.
Στην πράξη όμως, ο βουλευτής έχει μετατραπεί σε κομματικό υπάλληλο ορισμένου χρόνου. Ψηφίζει ό,τι του δοθεί, σιωπά όταν οφείλει να μιλήσει και δικαιολογεί τα αδικαιολόγητα για να μη χάσει τη θέση, το ψηφοδέλτιο, το μέλλον του. Η ελεύθερη εντολή υπάρχει μόνο στα συνταγματικά εγχειρίδια. Στην πραγματικότητα έχει ακυρωθεί από τον φόβο.
Η Βουλή ως γραφείο διεκπεραίωσης
Το τελευταίο διάστημα ζούμε κάτι χωρίς ιστορικό προηγούμενο. Η Βουλή δεν λειτουργεί ως όργανο ελέγχου της κυβέρνησης, αλλά ως μηχανή επικύρωσης αποφάσεων που λαμβάνονται αλλού. Νομοσχέδια κατεβαίνουν μαζικά, χωρίς ουσιαστική διαβούλευση, χωρίς πραγματική συζήτηση, χωρίς καμία διάθεση τροποποίησης.
Εξεταστικές επιτροπές εξουδετερώνονται εκ των προτέρων. Σοβαρές υποθέσεις κουκουλώνονται πολιτικά. Ο έλεγχος αντικαθίσταται από επικοινωνία. Η αλήθεια από πειθαρχία. Και το Σύνταγμα από την κομματική γραμμή.
Αυτό δεν είναι κοινοβουλευτισμός. Είναι θεσμικός μιμητισμός.
Πρωθυπουργοκεντρικό σύστημα χωρίς φρένα
Η υπερσυγκέντρωση εξουσίας στο πρόσωπο του Πρωθυπουργού δεν είναι από μόνη της παράνομη. Είναι όμως επικίνδυνη, όταν δεν συνοδεύεται από θεσμικά αντίβαρα. Όταν η κυβερνητική πλειοψηφία λειτουργεί ως ενιαίο μπλοκ, χωρίς εσωτερικές αντιστάσεις, χωρίς διαφοροποιήσεις, χωρίς όρια.
Τότε η εκτελεστική εξουσία απορροφά τη νομοθετική. Η διάκριση των εξουσιών κάμπτεται. Και η δημοκρατία μετατρέπεται σε πλειοψηφικό αυταρχισμό με κοινοβουλευτικό περίβλημα.
Το μεγάλο ψέμα της «σταθερότητας»
Ακούγεται συχνά το επιχείρημα ότι η απόλυτη κομματική πειθαρχία προσφέρει σταθερότητα. Είναι ψέμα. Προσφέρει μόνο άνεση στην εξουσία. Η σταθερότητα που βασίζεται στην φίμωση της διαφωνίας δεν είναι δημοκρατική σταθερότητα· είναι προθάλαμος θεσμικής φθοράς.
Η δημοκρατία δεν χρειάζεται πειθαρχημένους βουλευτές. Χρειάζεται υπεύθυνους και θαρραλέους βουλευτές. Χρειάζεται σύγκρουση επιχειρημάτων, όχι μηχανική υπακοή. Χρειάζεται θεσμική ανησυχία, όχι πολιτική βολή.
Όταν η κοινωνία αδρανεί, η εξουσία αποθρασύνεται
Η δημοκρατία είναι πολίτευμα ευθύνης. Και η ευθύνη δεν βαραίνει μόνο τους κυβερνώντες. Όταν η κοινωνία συνηθίζει την αυθαιρεσία, όταν θεωρεί φυσιολογικό τον ευτελισμό των θεσμών, όταν αποδέχεται το «έτσι λειτουργεί το σύστημα», τότε ανοίγει τον δρόμο σε ακόμα χειρότερα.
Τα κενά δεν μένουν ποτέ κενά. Καλύπτονται από όσους έχουν σχέδιο, θράσος και εξουσία.
Η αναθεώρηση του Συντάγματος ως τελευταία ευκαιρία
Η επόμενη σοβαρή συζήτηση για αναθεώρηση του Συντάγματος δεν μπορεί να είναι διακοσμητική. Αν δεν αγγίξει τον πυρήνα της θεσμικής ανισορροπίας, θα είναι χαμένη ευκαιρία. Χρειάζονται:
- πραγματικά δικαιώματα μειοψηφίας,
- ενίσχυση κοινοβουλευτικού ελέγχου,
- θεσμική προστασία της ελεύθερης εντολής,
- φρένα στην ανεξέλεγκτη εκτελεστική εξουσία.
Όχι για να «τιμωρηθεί» κάποιος. Αλλά για να σωθεί το πολίτευμα από τον εαυτό του.
Συμπέρασμα
Η κομματική πειθαρχία, όταν μετατρέπεται σε απόλυτο κανόνα, στραγγαλίζει τη δημοκρατία. Όχι θεαματικά. Αθόρυβα. Με ψηφοφορίες, χειροκροτήματα και πλειοψηφίες που δεν ρωτούν, δεν ελέγχουν και δεν αμφισβητούν.
Και αυτό είναι πάντα το πιο επικίνδυνο είδος εκτροπής: εκείνο που συμβαίνει με όλα τα προσχήματα της νομιμότητας, αλλά με κανένα από τα στοιχεία της δημοκρατικής ουσίας.