Ο Λουίτζι Πιραντέλλο υπήρξε ένας από τους πιο ριζοσπαστικούς στοχαστές της νεωτερικής ταυτότητας και ταυτόχρονα μια μορφή βαθιά αντιφατική. Θεμελίωσε το σύγχρονο μεταθεατρικό θέατρο, ανέδειξε τη σχετικότητα της αλήθειας, διέλυσε την έννοια του ενιαίου εαυτού, και όμως, στην πολιτική του στάση, συνδέθηκε με ένα καθεστώς που οικοδομήθηκε πάνω στην αξίωση της απόλυτης βεβαιότητας. Η ζωή και το έργο του μοιάζουν να επιβεβαιώνουν τη δική του φιλοσοφία: ο άνθρωπος δεν είναι ποτέ ένας. Είναι πολλαπλός, ρευστός, αντιφατικός.
Η «ελληνική» καταγωγή: βιογραφικό δεδομένο ή πολιτισμική επιλογή;
Γεννημένος το 1867 στο Αγκριτζέντο της Σικελίας, σε μια γη όπου τα ίχνη της αρχαίας Μεγάλης Ελλάδας είναι ακόμη ορατά, ο Πιραντέλλο συχνά αναφερόταν σε πιθανή ελληνική καταγωγή της οικογένειάς του. Ισχυριζόταν ότι το όνομα του ήταν Πυράγγελος. Οι ιστορικές αποδείξεις είναι ασαφείς, όμως το ενδιαφέρον δεν βρίσκεται τόσο στη γενεαλογική ακρίβεια όσο στη σημασία που απέδιδε ο ίδιος σε αυτή την αφήγηση.
Ωστόσο η «ελληνικότητα» για τον Πιραντέλλο δεν ήταν εθνική ταυτότητα αλλά πνευματική συγγένεια. Το έργο του φέρει την ένταση της αρχαιοελληνικής τραγικής ειρωνείας: ο άνθρωπος νομίζει ότι κατέχει την αλήθεια, ενώ στην πραγματικότητα βρίσκεται παγιδευμένος σε ψευδαισθήσεις. Η αυτογνωσία δεν οδηγεί σε λύτρωση αλλά σε ρήγμα. Η συνείδηση διαλύεται αντί να σταθεροποιείται.
Η επίκληση μιας ελληνικής καταγωγής λειτουργεί, έτσι, ως πολιτισμική επιλογή, δηλαδή ως ένταξη σε μια παράδοση όπου το δράμα είναι φιλοσοφία εν δράσει.
Η πολιτική εμπλοκή: μια ανοιχτή πληγή
Το 1924, ο Πιραντέλλο εντάχθηκε στο φασιστικό κόμμα του Μπενίτο Μουσολίνι. Η πράξη αυτή υπήρξε συνειδητή. Δεν επρόκειτο για απλή ανοχή. Ο συγγραφέας εξέφρασε δημόσια την υποστήριξή του στον «άνδρα της τάξης», ενώ το καθεστώς αξιοποίησε το κύρος του.
Οι υπερασπιστές του υποστηρίζουν ότι επιδίωκε κρατική στήριξη για το Teatro d’Arte της Ρώμης και ότι δεν υπήρξε ιδεολογικός θεωρητικός του φασισμού. Ωστόσο, η σιωπή του απέναντι στη λογοκρισία και στις διώξεις διανοουμένων παραμένει ηθικά προβληματική. Η διεθνής του αναγνώριση με το Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1934 από τη Σουηδική Ακαδημία ενίσχυσε το πολιτισμικό κεφάλαιο της φασιστικής Ιταλίας.
Η ειρωνεία είναι εμφανής. Ο συγγραφέας που θεμελίωσε τη σχετικότητα της αλήθειας συμπορεύτηκε με ένα καθεστώς που αξίωνε απόλυτη αλήθεια. Ίσως η αντίφαση αυτή να αποτελεί την πιο πιραντελλική διάσταση της ζωής του.
Η οικογενειακή τραγωδία και η ψυχιατρική σκέψη
Η ψυχική ασθένεια της συζύγου του, Αντονιέττα Πορτουλάνο, υπήρξε καθοριστική εμπειρία. Παραληρηματικές ιδέες, παθολογική ζήλια και καταδιωκτικές φαντασιώσεις οδήγησαν τελικά στον εγκλεισμό της. Η εμπειρία αυτή δεν ήταν απλώς βιογραφικό γεγονός αλλά ουσιαστικά διαμόρφωσε και τον πυρήνα της σκέψης του.
Ο Πιραντέλλο μελετούσε συστηματικά τις ψυχολογικές θεωρίες της εποχής. Γνώριζε τις ιδέες του Σίγκμουντ Φρόυντ και τη συζήτηση γύρω από το ασυνείδητο. Στα έργα του, η «τρέλα» δεν είναι απλή παθολογία αλλά απογύμνωση της κοινωνικής μάσκας. Συχνά ο «παράφρων» είναι ο μόνος που βλέπει την υποκρισία της κανονικότητας.
Η εμπειρία της ψυχικής διαταραχής τού επέτρεψε να κατανοήσει το ρήγμα της ταυτότητας όχι θεωρητικά αλλά βιωματικά.
Η φιλοσοφία του προσώπου: ζωή και μορφή
Η κεντρική του ιδέα συνοψίζεται στη διάκριση ανάμεσα στη «ζωή» και στη «μορφή». Η ζωή είναι διαρκής ροή, μεταβολή, αβεβαιότητα. Η μορφή είναι η κοινωνική κατασκευή που παγώνει αυτή τη ροή σε σταθερούς ρόλους.
Το πρόσωπο, επομένως, δεν είναι ουσία. Είναι μάσκα. Και πίσω από τη μάσκα δεν υπάρχει σταθερός πυρήνας, αλλά μια ακόμη πιθανή μάσκα.
Στο μυθιστόρημα «Ένας, Κανένας και Εκατό Χιλιάδες», ο ήρωας ανακαλύπτει ότι είναι διαφορετικός για κάθε άνθρωπο που τον γνωρίζει. Η συνειδητοποίηση αυτή οδηγεί σε υπαρξιακή διάλυση. Αν υπάρχω μόνο μέσα από τα βλέμματα των άλλων, τότε δεν είμαι ποτέ ένας.
Η σκέψη αυτή προαναγγέλλει τον υπαρξισμό, αλλά και τη μεταμοντέρνα αποδόμηση της ταυτότητας.
Τα θεατρικά έργα: μια επανάσταση στη σκηνή
Η μεγαλύτερη συμβολή του Πιραντέλλο βρίσκεται στο θέατρο. Εκεί αποδομεί τη δραματουργική σύμβαση και μετατρέπει τη σκηνή σε φιλοσοφικό πεδίο.
«Έτσι είναι (αν έτσι νομίζετε)»
Μια κοινότητα προσπαθεί να ανακαλύψει την «αλήθεια» για μια οικογενειακή υπόθεση. Κάθε εκδοχή αναιρεί την άλλη. Το έργο καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η αλήθεια είναι σχετική. Η κοινωνική περιέργεια αποκαλύπτεται ως μορφή εξουσίας.
«Το παιχνίδι των ρόλων»
Ο γάμος παρουσιάζεται ως πεδίο υποκριτικής. Οι χαρακτήρες εγκλωβίζονται σε ρόλους που οι άλλοι τους επιβάλλουν. Η αυθεντικότητα αποδεικνύεται αδύνατη.
«Έξι πρόσωπα ζητούν συγγραφέα»
Τομή στην ιστορία του θεάτρου. Έξι χαρακτήρες απαιτούν να ολοκληρωθεί η ιστορία τους. Το έργο διαλύει τα όρια ανάμεσα σε πραγματικότητα και αναπαράσταση. Η σκηνή γίνεται καθρέφτης της ίδιας της τέχνης.
«Ερρίκος Δ΄»
Ένας άνδρας που πιστεύει ότι είναι ο μεσαιωνικός αυτοκράτορας επιλέγει τελικά να παραμείνει στον ρόλο του. Η τρέλα γίνεται συνειδητή άρνηση της κοινωνικής υποκρισίας.
«Καθένας με τον τρόπο του»
Η υποκειμενικότητα της αφήγησης οδηγεί σε σύγκρουση ερμηνειών. Το κοινό δεν λαμβάνει τελική απάντηση.
«Απόψε αυτοσχεδιάζουμε»
Η σύγκρουση σκηνοθέτη και ηθοποιών αποδομεί την εξουσία της σκηνοθεσίας. Το έργο κορυφώνει τη μεταθεατρική του έρευνα.
«Ο άνθρωπος με το λουλούδι στο στόμα»
Σε έναν απλό διάλογο σε καφενείο, ο Πιραντέλλο συμπυκνώνει την αγωνία του θανάτου και τη φθορά της ζωής.
Επιρροή και σύγχρονη επικαιρότητα
Η επίδραση του Πιραντέλλο στο ευρωπαϊκό θέατρο υπήρξε τεράστια. Προανήγγειλε το θέατρο του παραλόγου, επηρέασε τη μεταμοντέρνα δραματουργία και ανέδειξε το θέατρο σε φιλοσοφικό πεδίο.
Ταυτόχρονα, η πολιτική του επιλογή παραμένει ένα ανοιχτό ερώτημα. Μπορούμε να διαχωρίσουμε το έργο από τη βιογραφία; Ή μήπως η αντίφαση αποτελεί μέρος της ίδιας της ερμηνείας;
Η πολλαπλότητα ως μοίρα
Ο Πιραντέλλο δεν υπήρξε απλώς ένας συγγραφέας που μίλησε για τη διάλυση της ταυτότητας, αλλά την ενσάρκωσε. Υπήρξε ταυτόχρονα πρωτοπόρος και συμβιβασμένος, ριζοσπάστης και θεσμικός, στοχαστής της σχετικότητας και συνοδοιπόρος μιας εξουσίας που αρνιόταν κάθε σχετικότητα.
Ίσως γι’ αυτό παραμένει επίκαιρος. Σε μια εποχή όπου οι ταυτότητες επαναπροσδιορίζονται και οι βεβαιότητες καταρρέουν, το έργο του μάς θυμίζει ότι ο άνθρωπος δεν είναι ποτέ ενιαίος. Ότι κάθε πρόσωπο είναι αποτέλεσμα σχέσης, βλέμματος, ερμηνείας.
Ο Πιραντέλλο δεν ζητά αθώωση. Ζητά κατανόηση της πολυπλοκότητας. Και μας υπενθυμίζει ότι, τελικά, ο καθένας μας είναι αναπόφευκτα ένας, κανένας και εκατό χιλιάδες.
Απόστολος Αποστόλου. Καθηγητής Πολιτικής και Κοινωνικής Φιλοσοφίας στο Τμήμα Δημοσιογραφίας και Διεθνών Δημοσίων Σχέσεων του Πανεπιστημίου Federiciana Ρώμης