Στη γκαλερί Π7 στο Κολωνάκι, είκοσι πέντε έργα τεσσάρων γυναικών ζωγράφων συγκροτούν μια αφήγηση για τη διεκδίκηση της καλλιτεχνικής ιδιότητας σε μια εποχή που η επαγγελματική τους καταξίωση μέσα από τη ζωγραφική ήταν απαγορευτική.
Ελένη Μπούκουρη-Αλταμούρα. Η πρώτη γυναίκα που κατάφερε να εισέλθει σε σχολή ζωγραφικής της Ρώμης, μεταμφιεσμένη ως άντρας. Σοφία Λασκαρίδου. Εκείνη, που μετέπειτα βρήκε το θάρρος να ζητήσει από τον βασιλιά Γεώργιο Α’ την ισότιμη φοίτηση ανδρών και γυναικών στη Σχολή Καλών Τεχνών, αδιαφορώντας για τις απειλές και καλλιεργώντας το δικό της ιμπρεσιονιστικό ύφος στο Παρίσι. Κλεονίκη Ασπριώτη. H γυναίκα, που ξεκινώντας από το αποδεκτό επάγγελμα της παιδαγωγού στην Κωνσταντινούπολη, φοίτησε πλάι στον Νικόλαο Γύζη στο Μόναχο και ανακηρύχθηκε μέλος της Διεθνούς Ακαδημίας Καλών Τεχνών και Γραμμάτων, στηρίζοντας τον βιοπορισμό της αποκλειστικά στη ζωγραφική. Θάλεια Φλωρά-Καραβία. Η πρώτη πολεμική ανταποκρίτρια, που ακολούθησε τον ελληνικό στρατό στους Βαλκανικούς Πολέμους και τη Μικρασιατική Εκστρατεία, στέλνοντας τα έργα της από το πολεμικό μέτωπο. Βίοι που μοιάζουν επινοημένοι από την πιο γόνιμη φαντασία κι όμως, σκιαγραφούν το κοινό σημείο συνάντησης τεσσάρων γυναικών, οι οποίες τον 19ο αιώνα αψήφησαν τις κοινωνικές συμβάσεις και αφιερώθηκαν στην αγάπη τους για την τέχνη.
Ο εμπνευστής της έκθεσης και συλλέκτης Δημήτρης Παπαγεωργόπουλος
Μέσα στην έκθεση «η γέννηση της γυναικείας ματιάς» σε επιμέλεια του Δημήτρη Παπαγεωργόπουλου, εικοσιπέντε ζωγραφικά έργα και σχέδια που, πλέον, φέρουν την αξία του κλασικού κρατούν μέσα τους τη ζωτικότητα και τις διεκδικήσεις μίας εποχής, κατά την οποία «η επαγγελματική σπουδή μίας τέχνης, όπως η ζωγραφική θεωρούνταν φθορά των ηθών» για μία γυναίκα, όπως το θέτει η ιστορικός τέχνης Βένια Παστάκα. Ενάντια στον κανόνα, οι πρωτοπόρες γυναίκες, ακολούθησαν το ένστικτό τους και στηρίχθηκαν στη δική τους ισχυρή πεποίθηση για τις δυνατότητές τους, ανταπαντώντας στη στενότητα και το περιοριστικό ανδρικό βλέμμα με τη γενναία, τολμηρή τους οπτική τόσο στη ζωή, όσο και στη ζωγραφική.
Τα έργα, πολλά από τα οποία παρουσιάζονται στο κοινό για πρώτη φορά, πέρα από τη συμβολή τους στην εξέλιξη της νεοελληνικής ζωγραφικής είναι τεκμήρια αυτής της ηθικής στάσης, της ριψοκίνδυνης για χάρη της αληθινής αυτενέργειας.
Όπως, για παράδειγμα η αυτοπροσωπογραφία, στην οποία Η Ελένη Μπούκουρη-Αλταμούρα «ντυμένη ως άνδρας ζωγραφίζει την Αγγλίδα ζωγράφο και φίλη της Jane Benham Hay». Ο έμφυλος χρωματισμός του έργου, δεικνύει την ανάγκη για νομιμοποίηση, για την κυρίαρχη θέση του καλλιτέχνη-υποκειμένου, έστω κι αν αυτό σημαίνει την υιοθέτηση ενός ρόλου αρσενικού. Και ανακαλεί την αυτοπροσωπογραφία της Sofonisba Anguissola, ζωγράφο της Αναγέννησης που με το ευθύ της βλέμμα στρέφεται στον θεατή, δηλώνοντας την καλλιτεχνική της ιδιότητα και δημιουργώντας με την πινελιά της ένα πρώιμο φεμινιστικό μανιφέστο. Ανάλογης σημασίας και το σκίτσο της Σοφίας Λασκαρίδου έξω από το δικαστήριο του Μονάχου, με τις γυναίκες να διεκδικούν το δικαίωμα ψήφου. Μία στιγμή που αποτυπώνεται από την καλλιτέχνιδα όχι ως παρατηρήτρια αλλά ως ενεργό μέλος του φεμινιστικού κινήματος. Μέσα στη μαχητικότητα και την επιμονή αυτών των δημιουργών διακρίνεται η τρυφερότητα και η μεταξύ τους βαθιά φιλία. Απόδειξη η «ανταλλαγή» πορτρέτων τους. Όπως εκείνο της Σοφίας Λασκαρίδου από τη Φλωρά-Καραβία, που την απεικονίζει σαν μορφή μυστικιστική να κρατά το πινέλο και την παλέτα, τα δικά της μυθικά όπλα. Και η μελέτη σε προφίλ της Καραβία από τη Λασκαρίδου, σε μία στιγμή περισυλλογής, ειλικρινή και χωρίς επιτηδευμένους εξωραϊσμούς. Το σκίτσο του ζωγράφου Παύλου Μαθιόπουλου με τις τρεις καρικατούρες για την Ασπριώτου, Καραβία και Λασκαρίδου με βάση τα φυσιογνωμικά τους χαρακτηριστικά αλλά και τα σύνεργα της καλλιτεχνικής τους ενασχόλησης ανά χείρας, είναι ίσως μία κλεφτή ματιά στην ατμόσφαιρα και τις κοινωνικές επιταγές εκείνης της ιστορικής περιόδου, που εκείνες κατάφεραν να υπερβούν.
Η Ελένη Μπούκουρη-Αλταμούρα ντυμένη άνδρας ζωγραφίζει την Αγγλίδα ζωγράφο και φίλη της Jane Benham Hay
Ο ερευνητής της νεοελληνικής ζωγραφικής, εμπνευστής της έκθεσης και δημιουργός του Μουσείου Νεοελληνικής Τέχνης «Σοφία Λασκαρίδου», Δημήτρης Παπαγεωργόπουλος μιλά για τη σημασία της γυναικείας διαδρομής στη διαμόρφωση της νεοελληνικής ζωγραφικής και για τα «ανακαλυφθέντα έργα», της έκθεσης που μοιραία βρέθηκαν στην πορεία του και «επέλεξαν να πουν την Ιστορία τους».
Θάλεια Φλωρά, Προσωπογραφία Σοφίας Λασκαρίδου,
Η «γέννηση της γυναικείας ματιάς». Πώς προέκυψε ο τίτλος της έκθεσης και γιατί επιλέξατε συγκεκριμένα τις τέσσερις καλλιτέχνιδες;
Δ.Π.: Ο τίτλος γεννήθηκε από την ανάγκη να αποτυπωθεί η στιγμή της μεγάλης μετατόπισης: η στιγμή που η γυναίκα στην ελληνική τέχνη παύει να είναι απλώς το αντικείμενο παρατήρησης, η «μούσα» ή το παθητικό μοντέλο, και γίνεται το ενεργό υποκείμενο, ο παρατηρητής και ο δημιουργός. Επέλεξα να εκθέσω τις συγκεκριμένες Καλλιτέχνιδες, αφενός γιατί ήταν οι τέσσερις πιο γνωστές, πρωτοπόρες στην εποχή τους, αφετέρου γιατί τα τελευταία χρόνια, έπεσαν στα χέρια μου σημαντικά άγνωστα έργα τους που έπρεπε να τα δει το κοινό.
Πέρα από το σημαντικό προηγούμενο που εκείνες έθεσαν διεκδικώντας τη γυναικεία εκπροσώπηση στο πεδίο της τέχνης στην Ελλάδα, ποια πιστεύετε ότι είναι η αισθητική τους συμβολή στη νεοελληνική ζωγραφική;
Δ.Π.: Η συμβολή τους δεν ήταν απλώς κοινωνική· ήταν βαθύτατα καλλιτεχνική. Αυτές οι γυναίκες δεν μιμήθηκαν τους άνδρες δασκάλους τους, αλλά εισήγαγαν μια νέα ποιότητα πρόσληψης της πραγματικότητας.
Η ΕλένηΜπούκουρη-Αλταμούρα έφερε μια πρωτοφανή συναισθηματική ένταση και μια σκοτεινή, εσωτερική δραματικότητα στο πορτρέτο.
Η ΚλεονίκηΑσπριώτου διακρίθηκε για τη σχεδιαστική της ακρίβεια και τη διακριτική ατμοσφαιρικότητα των θεμάτων της.
Η ΘάλειαΦλωρά-Καραβία έσπασε τα στερεότυπα της «οικιακής» ζωγραφικής, βγαίνοντας στο ύπαιθρο και στα μέτωπα των πολέμων, με μια γραφή ιμπρεσιονιστική, γεμάτη φως, κίνηση και παλμό.
Η ΣοφίαΛασκαρίδου μπόλιασε την ελληνική τοπιογραφία με τον ευρωπαϊκό ιμπρεσιονισμό και τον συμβολισμό, δίνοντας στα τοπία και στα λουλούδια της μια σχεδόν μεταφυσική, υπαρξιακή διάσταση.
Ανανέωσαν τη χρωματική παλέτα της εποχής, έδωσαν έμφαση στο ψυχολογικό βάθος του μοντέλου και απέδειξαν ότι η γυναικεία ματιά διέθετε σθένος, τόλμη και αισθητική αυτονομία.
Άποψη της έκθεσης
Στην έκθεση παρουσιάζονται για πρώτη φορά εννέα έργα από την προσωπική σας συλλογή και από φίλους συλλέκτες. Με ποιο κριτήριο επιλέχθηκαν και τι αφήγηση θα θέλατε να δημιουργήσετε μέσα από αυτή την επιμέλεια; Ανάμεσά τους, για παράδειγμα, βρίσκεται το σκίτσο της Σοφίας Λασκαρίδου έξω από το δικαστήριο του Μονάχου, όπου γυναίκες διεκδικούν το δικαίωμα ψήφου.
Δ.Π.: Δεν είναι μόνο τα εννέα έργα της Συλλογής μου. Είκοσι τρία έργα από τα είκοσι επτά της έκθεσης, τα ανακάλυψα εγώ. Συγκεκριμένα βρέθηκαν στον δρόμο μου, όλα με έναν μαγικό τρόπο! Κράτησα τα εννέα που αφορούσαν τη Συλλογή των Πορτρέτων μου και έδωσα τα υπόλοιπα σε φίλους συλλέκτες. Για παράδειγμα, το σκίτσο της Σοφίας Λασκαρίδου έξω από το δικαστήριο του Μονάχου είναι ένα συγκλονιστικό ντοκουμέντο. Αποτυπώνει τη στιγμή που η καλλιτέχνης δεν είναι απλώς θεατής της εποχής της, αλλά ενεργό μέλος του διεθνούς φεμινιστικού κινήματος για το δικαίωμα ψήφου των γυναικών. Αυτό βρέθηκε μαζί με άλλα πολλά, κάποια από τα οποία παρουσιάζονται στην έκθεση, σε ένα καταπληκτικό λεύκωμα της Σοφίας Λασκαρίδου. Η Σοφία σε αυτό το λεύκωμα, κολλούσε όλα τα έργα ελαφριάς ύλης που της είχαν κάνει δώρο οι φίλοι της Καλλιτέχνες και κάποια δικά της αγαπημένα. Το συγκεκριμένο, το έχω δωρίσει στη στενή μου φίλη και συνεργάτιδα Βένια Παστάκα που υπογράφει το κυρίως κείμενο του Καταλόγου.
Όλα, όμως, τα έργα της έκθεσης, αποτελούν συγκλονιστικά ντοκουμέντα. Όπως τα πέντε άγνωστα έργα της Ελένης Αλταμούρα που ανακαλύφθηκαν και άλλαξαν τη, μέχρι τώρα, αντίληψη μας για το έργο της, που είχε αποτυπωθεί διαφορετικά από τα 8 πρώιμα γνωστά έργα που έχει η Οικογένεια της. Έτσι ουσιαστικά δεν επέλεξα εγώ τα έργα που θα εκτεθούν. Τα ανακαλυφθέντα έργα, επέλεξαν να πουν την Ιστορία τους.
Έργα τεσσάρων πρωτοπόρων με τη δική τους συμβολή στο πορτρέτο, την τοπιογραφία, τη χρήση του φωτός και του χρώματος
Ως ερευνητής της νεοελληνικής τέχνης και συλλέκτης, έχετε αφιερώσει σημαντικό χρόνο στην ανασύνθεση της ζωής και της καλλιτεχνικής διαδρομής της Σοφίας Λασκαρίδου, θέτοντας τις βάσεις για το Μουσείο Νεοελληνικής Τέχνης «Σοφία Λασκαρίδου». Τι σας συγκινεί περισσότερο στην ιστορία της και τι σας ώθησε να δημιουργήσετε ένα αρχείο αφιερωμένο στη ζωή και το έργο της; Υπάρχει κάποια παρανόηση σχετικά με εκείνη που θα θέλατε να αποκαταστήσετε;
Δ.Π.: Με συγκινεί αφάνταστα η απόλυτη αφοσίωσή της στην τέχνη και η ακατάβλητη εσωτερική της ελευθερία. Η Λασκαρίδου υπήρξε μια γυναίκα που αρνήθηκε τους συμβιβασμούς της εποχής της, διεκδίκησε την ακαδημαϊκή της μόρφωση στο Παρίσι και το Μόναχο και έζησε με μια σπάνια αυθεντικότητα. Η ανάγκη να διασωθεί αυτό το πνεύμα με ώθησε στην αλλαγή του ονόματος του Αρχείου σε «Σοφία Λασκαρίδου», μιας και το Αρχείο δεν περιλαμβάνει μόνο την Σοφία Λασκαρίδου, αλλά όλους τους Έλληνες εικαστικούς από το 1837 έως σήμερα. Σκοπός λοιπόν του Αρχείου, είναι να συγκεντρωθεί, να μελετηθεί και να διατηρηθεί η παρακαταθήκη της Νεοελληνικής Τέχνης με την επιστημονική αυστηρότητα που της αξίζει.
Όσον αφορά τις παρανοήσεις, η μεγαλύτερη αδικία απέναντι στη Σοφία Λασκαρίδου ήταν η τάση της λαϊκής μυθοπλασίας να περιορίζει την προσωπικότητά της γύρω από ρομαντικά αφηγήματα και προσωπικές τραγωδίες, υποτιμώντας το τεράστιο εικαστικό και διανοητικό της μέγεθος. Η Λασκαρίδου δεν ήταν μια «δραματική ηρωίδα μυθιστορήματος». Υπήρξε μια συγκροτημένη, εξαιρετικά μορφωμένη καλλιτέχνης, μια πρωτοπόρος του φεμινισμού και μια ζωγράφος διεθνούς βεληνεκούς. Η αποκατάσταση της αλήθειας για το έργο και τη ζωή της είναι το ελάχιστο χρέος της ιστορίας της τέχνης απέναντί της.
Προσωπογραφία Σοφίας Λασκαρίδου, 1903,
Ένας μεγάλος θεσμός με μακρά παράδοση, όπως η Εθνική Πινακοθήκη, αφιερώνει σημαντικό μέρος των συλλογών του στη νεοελληνική τέχνη του 19ου αιώνα, την περίοδο κατά την οποία έζησαν και δημιούργησαν οι τέσσερις καλλιτέχνιδες. Πώς αποτυπώνεται η παρουσία τους στη συλλογή και πώς βλέπετε τη θέση και την προβολή της γυναικείας καλλιτεχνικής δημιουργίας εκείνης της εποχής; Υπάρχει σήμερα ο χώρος για να αναδειχθούν αυτές οι φωνές και να αναγνωριστεί η συμβολή τους στην ιστορία της νεοελληνικής τέχνης;
Δ.Π.:Ιστορικά, η παρουσία των γυναικών δημιουργών στις θεσμικές συλλογές υπήρξε δυσανάλογα μικρή σε σχέση με την πραγματική τους προσφορά —ένα φαινόμενο βέβαια που παρατηρείται σε ολόκληρη την Ευρώπη για τον 19ο και τις αρχές του 20ού αιώνα. Τα έργα τους συχνά παρέμεναν στα αποθέματα ή αντιμετωπίζονταν ως «συμπληρωματικά».
Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια βιώνουμε μια ουσιαστική αναθεώρηση της ιστορίας της τέχνης. Υπάρχει πλέον ένας ώριμος και ανοιχτός δημόσιος χώρος —και ένα κοινό διψασμένο— για να επανεξετάσουμε τον κανόνα της νεοελληνικής ζωγραφικής. Εκθέσεις όπως η δική μας επιδιώκουν να λειτουργήσουν συμπληρωματικά προς τους μεγάλους θεσμούς, φέρνοντας στο φως άγνωστα ή σπάνια τεκμήρια. Η γυναικεία δημιουργία εκείνης της εποχής δεν είναι μια «υποκατηγορία» της ιστορίας της τέχνης· είναι οργανικό και αναπόσπαστο κομμάτι της διαμόρφωσης της νεοελληνικής οπτικής κουλτούρας.
Η Θάλεια Φλωρά, η Σοφία Λασκαρίδου και η Κλεονίκη Ασπριώτου από τον Παύλο Μαθιόπουλο
Ποιο μήνυμα θα θέλατε να περάσετε στις νέες καλλιτέχνιδες σήμερα αλλά και τι θα θέλατε να ανακαλύψει το ευρύ κοινό γενικότερα με αυτή την έκθεση;
Δ.Π.: Στις νέες καλλιτέχνιδες θα ήθελα να πω να θυμούνται πως ο χώρος και η ελευθερία που απολαμβάνουν σήμερα να δημιουργούν και να εκτίθενται δεν υπήρξαν δεδομένα. Κατακτήθηκαν με αγώνες, προσωπικές θυσίες και τεράστιο πείσμα από γυναίκες όπως η Ελένη, η Κλεονίκη, η Θάλεια και η Σοφία. Να αντλούν δύναμη από αυτή τη διαδρομή και να εμπιστεύονται απόλυτα τη δική τους, μοναδική φωνή.
Από το ευρύ κοινό, θα ήθελα να ανακαλύψει τη διαχρονική συγκίνηση αυτών των έργων. Να κοιτάξει τους πίνακες όχι σαν μουσειακά αντικείμενα του παρελθόντος, αλλά σαν ζωντανούς φορείς ομορφιάς, τόλμης και αλήθειας. Αν ο επισκέπτης φεύγοντας από την έκθεση νιώσει περήφανος για αυτή την παρακαταθήκη και δει τον κόσμο μέσα από μια πιο ελεύθερη ματιά, τότε ο στόχος μας έχει επιτευχθεί.
Στο δικαστήριο του Μονάχου οι γυναίκες διεκδικούν την ψήφο τους. Έργο Σοφίας Λασκαρίδου.
Η έκθεση θα διαρκέσει έως και τις 31 Οκτωβρίου
Γκαλερί Π7, Πινδάρου 7, Κολωνάκι
Η αφίσα της έκθεσηςBOVARY