Στη Γερμανία των εκατομμυρίων πολιτών τουρκικής καταγωγής, όπου ένα μεγάλο τμήμα της διασποράς παραμένει δεμένο πολιτικά, πολιτισμικά και συναισθηματικά με την Τουρκία του Ερντογάν, ο Τζεμ Οζντεμίρ μοιάζει σχεδόν με πολιτική παραφωνία.
Γιος Τούρκων μεταναστών, αλλά πλήρως ενταγμένος στο γερμανικό δημοκρατικό πλαίσιο, ο Οζντεμίρ δεν έγινε η φωνή της εθνοτικής νοσταλγίας. Έγινε το ακριβώς αντίθετο: ένας πολιτικός που αμφισβήτησε ανοιχτά τα ιερά τοτέμ του τουρκικού εθνικισμού και απέδειξε ότι η καταγωγή δεν είναι καταδίκη.
Η τουρκική κοινότητα στη Γερμανία και η αντοχή της παράλληλης ταυτότητας
Η τουρκική παρουσία στη Γερμανία είναι μαζική, ιστορική και πολιτικά σύνθετη. Όμως πίσω από τους αριθμούς κρύβεται μια αλήθεια που οι ευρωπαϊκές ελίτ συχνά απέφυγαν να κοιτάξουν κατάματα: ένα σημαντικό μέρος αυτής της κοινότητας δεν αφομοιώθηκε ουσιαστικά ποτέ.
Η επιμονή δεσμών με την Τουρκία, τα χαμηλά ποσοστά μικτών γάμων, οι περιορισμένες εκπαιδευτικές επιδόσεις σε κρίσιμα κοινωνικά στρώματα και η πολιτική επιρροή του ερντογανισμού δείχνουν ότι σε πολλές περιπτώσεις δεν οικοδομήθηκε μια γέφυρα ενσωμάτωσης, αλλά μια μόνιμη κατάσταση μετέωρης ύπαρξης. Ζωή στη Γερμανία, πολιτική καρδιά στην Άγκυρα.
Και εκεί ακριβώς ρίζωσε ο Ερντογάν: στην αίσθηση ταπείνωσης, στην αποτυχία ένταξης, στον θρησκευτικό συντηρητισμό και στην ανάγκη υπερηφάνειας ενός κόσμου που ένιωσε στο περιθώριο.
Ο Οζντεμίρ ως πολιτική εξαίρεση που ενοχλεί
Ο Τζεμ Οζντεμίρ δεν ακολούθησε αυτή τη διαδρομή. Δεν μίλησε ως «εκπρόσωπος της καταγωγής του», αλλά ως εκπρόσωπος μιας δημοκρατικής, δυτικής, θεσμικής πολιτικής κουλτούρας. Και αυτό τον κάνει τόσο ξεχωριστό — αλλά και τόσο ενοχλητικό για όσους επενδύουν στην πολιτική της ταυτότητας.
Υπήρξε κορυφαίο στέλεχος των Πρασίνων, υπουργός στη Γερμανία και διεκδικητής κορυφαίων θεσμικών αξιωμάτων. Όμως η πολιτική του βαρύτητα δεν εξαντλείται στο βιογραφικό του. Το ουσιώδες είναι ότι αρνήθηκε να λειτουργήσει ως προέκταση της τουρκικής εθνικής γραμμής μέσα στη γερμανική δημόσια ζωή.
Δεν χάιδεψε αυτιά. Δεν πολιτεύθηκε με όρους κοινότητας. Δεν φόρεσε το προστατευτικό ένδυμα της εθνοτικής αλληλεγγύης. Προτίμησε τη σύγκρουση με τα στερεότυπα, ακόμη κι αν αυτό τον έφερνε απέναντι στο πιο σκληρό κομμάτι του τουρκικού εθνικισμού.
Από τη Γενοκτονία των Αρμενίων μέχρι την Κύπρο — μια στάση χωρίς υπεκφυγές
Ο Οζντεμίρ δεν περιορίστηκε σε μια γενική φιλελεύθερη ρητορική. Πήρε θέσεις σε πεδία όπου οι περισσότεροι τουρκικής καταγωγής πολιτικοί στην Ευρώπη σιωπούν, υπεκφεύγουν ή ισορροπούν.
Στήριξε την αναγνώριση της Γενοκτονίας των Αρμενίων από το γερμανικό κοινοβούλιο. Αντιτάχθηκε στην ένταξη της Τουρκίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση όσο ο Ερντογάν παραμένει στην εξουσία. Κατηγόρησε ανοιχτά την Άγκυρα για σκοτεινή ανοχή ή και διασυνδέσεις με ακραία ισλαμιστικά δίκτυα. Υποστήριξε την επανένωση της Κύπρου, δηλαδή μια θέση που έρχεται σε αντίθεση με τις εθνικιστικές βεβαιότητες της τουρκικής γραμμής.
Αυτό σημαίνει ότι ο Οζντεμίρ δεν είναι απλώς «ενσωματωμένος». Είναι κάτι βαθύτερο: ένας πολιτικός που δεν επιτρέπει στην εθνοτική του προέλευση να του υπαγορεύει την ηθική και πολιτική του στάση. Και αυτό, στη σημερινή Ευρώπη των φοβικών γενικεύσεων, είναι ίσως η πιο σπάνια μορφή πολιτικού θάρρους.
Ο Τζεμ Οζντεμίρ δεν είναι ο κανόνας της τουρκικής διασποράς στη Γερμανία — και ακριβώς γι’ αυτό έχει σημασία. Είναι η ζωντανή απόδειξη ότι ούτε ο ερντογανισμός είναι μοίρα, ούτε η καταγωγή φυλακή, ούτε ο μουσουλμάνος πολίτης είναι υποχρεωμένος να ζει αιώνια ανάμεσα σε δύο κόσμους χωρίς να ανήκει πραγματικά σε κανέναν.
Η Ευρώπη δεν έχει ανάγκη ούτε από συλλογικές δαιμονοποιήσεις ούτε από πολιτικά παραμύθια πολυπολιτισμικής αυτάρκειας. Έχει ανάγκη από ένα πράγμα: ανθρώπους που να επιλέγουν συνειδητά τη δημοκρατία απέναντι στη φυλή, τον θεσμό απέναντι στο αίμα και την ελευθερία απέναντι στην καταγωγική πειθαρχία.