Η αμερικανική ομπρέλα άρχισε να τρίζει — και η Ευρώπη ανακαλύπτει ότι τα όπλα δεν αρκούν, αν δεν υπάρχει διοίκηση, βούληση και στρατηγική αυτονομία
Υπάρχουν στιγμές στην Ιστορία που οι ψευδαισθήσεις τελειώνουν απότομα. Όχι με διακηρύξεις. Όχι με πανηγυρικές συνόδους. Αλλά με μία ακύρωση αποστολής, με μία απόσυρση στρατευμάτων, με ένα μήνυμα από την άλλη πλευρά του Ατλαντικού που λέει, καθαρά και ψυχρά: μην μας θεωρείτε δεδομένους.
Αυτό ακριβώς συμβαίνει σήμερα στην Ευρώπη.
Η συζήτηση για ένα ευρωπαϊκό plan B στην άμυνα δεν είναι θεωρητικό σενάριο στρατιωτικών αναλυτών. Είναι το αποτέλεσμα μιας νέας πραγματικότητας: οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν εμφανίζονται πλέον ως ο αδιαμφισβήτητος εγγυητής της ευρωπαϊκής ασφάλειας. Και το χειρότερο για την Ευρώπη δεν είναι μόνο το ενδεχόμενο να λείψει η αμερικανική δύναμη. Είναι το ενδεχόμενο να παραλύσει ολόκληρος ο μηχανισμός πάνω στον οποίο η Ευρώπη στήριξε επί δεκαετίες την άμυνά της.
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο τα όπλα — είναι ποιος δίνει την εντολή
Η Ευρώπη μιλά διαρκώς για αμυντικές δαπάνες. Για εξοπλισμούς. Για πυραύλους. Για κοινές προμήθειες. Για νέα κονδύλια. Όλα αυτά είναι απαραίτητα. Αλλά δεν είναι αρκετά.
Διότι ένας στρατός χωρίς ενιαία διοίκηση είναι απλώς άθροισμα μονάδων. Μία ήπειρος με όπλα αλλά χωρίς κέντρο αποφάσεων είναι γεωπολιτικός γίγαντας με νευρικό σύστημα διαλυμένο.
Το ΝΑΤΟ δεν ήταν ποτέ απλώς μία αποθήκη στρατιωτικής ισχύος. Ήταν δομή διοίκησης. Ήταν επικοινωνίες. Ήταν στρατηγεία. Ήταν κοινός σχεδιασμός. Ήταν η αμερικανική ηγεσία ως «κόλλα» που κρατούσε ενωμένο ένα σύστημα αποτροπής από τη Βαλτική μέχρι τη Μεσόγειο.
Αν αυτή η κόλλα χαλαρώσει, το ευρωπαϊκό οικοδόμημα ασφάλειας δεν θα χρειαστεί να καταρρεύσει θεαματικά. Αρκεί να μπλοκάρει. Αρκεί να καθυστερήσει. Αρκεί να μη λειτουργήσει τις πρώτες κρίσιμες ώρες μιας κρίσης.
Και στον πόλεμο, οι πρώτες ώρες δεν είναι λεπτομέρεια. Είναι η διαφορά ανάμεσα στην αποτροπή και στην ήττα.
Η JEF ως σωσίβιο — αλλά όχι ως ευρωπαϊκό ΝΑΤΟ
Σε αυτό το κενό εμφανίζεται η Κοινή Εκστρατευτική Δύναμη, η γνωστή JEF, υπό βρετανική ηγεσία. Ένας συνασπισμός χωρών κυρίως του Βορρά, με επίκεντρο τη Βαλτική και τη Σκανδιναβία, που μπορεί να κινηθεί ταχύτερα και χωρίς την ασφυκτική απαίτηση ομοφωνίας που χαρακτηρίζει το ΝΑΤΟ.
Εδώ βρίσκεται το κρίσιμο σημείο. Η JEF δεν είναι πανευρωπαϊκή άμυνα. Δεν είναι πλήρες υποκατάστατο του ΝΑΤΟ. Δεν έχει το βάθος, την έκταση, τις δυνάμεις και το πολιτικό βάρος μιας ολόκληρης Συμμαχίας.
Αλλά έχει κάτι που σήμερα μοιάζει πολύτιμο: ευελιξία.
Μπορεί να αντιδράσει χωρίς να περιμένει ατελείωτες συνεδριάσεις, χωρίς να εγκλωβίζεται σε βέτο, χωρίς να παραλύει μπροστά στο ερώτημα αν όλοι συμφωνούν. Σε μια κρίση στη Βαλτική ή στη Βόρεια Ευρώπη, αυτό μπορεί να αποδειχθεί καθοριστικό.
Όμως υπάρχει και η άλλη πλευρά. Η Βρετανία, που ηγείται της JEF, διατηρεί ακόμα πυρηνικό βάρος και σοβαρή στρατηγική κουλτούρα, αλλά έχει πληρώσει ακριβά χρόνια υποχρηματοδότησης. Έχει εικόνα ισχύος, αλλά όχι πάντα την αντίστοιχη επιχειρησιακή διαθεσιμότητα. Έχει παράδοση, αλλά όχι ανεξάντλητους πόρους.
Με απλά λόγια: η JEF μπορεί να είναι το πιο ώριμο εναλλακτικό εργαλείο. Δεν είναι όμως από μόνη της η νέα ευρωπαϊκή ασπίδα.
Το βόρειο μπλοκ ξυπνά — η υπόλοιπη Ευρώπη ακολουθεί ή κοιτάζει;
Οι χώρες που νιώθουν πρώτες τη ρωσική απειλή δεν περιμένουν πια φιλοσοφικές συζητήσεις. Βαλτικές χώρες, Σκανδιναβία, Πολωνία, Φινλανδία, Σουηδία κινούνται με διαφορετικό ένστικτο από τις πιο μακρινές πρωτεύουσες της Ευρώπης.
Για αυτές, η άμυνα δεν είναι κεφάλαιο σε προϋπολογισμό. Είναι υπαρξιακό ζήτημα.
Και εδώ γεννιέται το νέο γεωπολιτικό ρήγμα μέσα στην Ευρώπη: άλλοι αντιμετωπίζουν τη ρωσική απειλή ως άμεσο κίνδυνο και άλλοι ως διπλωματικό πρόβλημα. Άλλοι σχεδιάζουν από την πρώτη ημέρα μιας σύγκρουσης και άλλοι θα αναζητούν ακόμη κοινό ανακοινωθέν.
Το «μπλοκ του Βορρά» καταλαβαίνει ότι η αποτροπή δεν μπορεί να στηρίζεται σε ευχές. Χρειάζεται στρατηγείο. Χρειάζεται διαλειτουργικότητα. Χρειάζεται διοίκηση. Χρειάζεται σχέδιο για την περίπτωση που η Ουάσιγκτον δεν κινηθεί, καθυστερήσει ή αποφασίσει ότι η Ευρώπη δεν είναι η δική της πρώτη προτεραιότητα.
Αυτό είναι το πραγματικό σοκ. Η Ευρώπη δεν συζητά πια μόνο πώς θα ενισχύσει το ΝΑΤΟ. Συζητά πώς θα επιβιώσει αν το ΝΑΤΟ δεν λειτουργήσει όπως το ήξερε.
Η Γερμανία δεν μπορεί να κρύβεται άλλο
Σε κάθε σοβαρό ευρωπαϊκό αμυντικό σενάριο, το ερώτημα επιστρέφει πάντα στο Βερολίνο.
Η Γερμανία είναι οικονομικό βάρος. Είναι βιομηχανική δύναμη. Είναι κεντρικός κόμβος της ευρωπαϊκής ηπείρου. Αν αποφασίσει πραγματικά να κινηθεί, μπορεί να αλλάξει την ισορροπία. Αν συνεχίσει να κινείται με δισταγμό, η Ευρώπη θα μείνει με μισές λύσεις.
Η ένταξη ή στενή σύνδεση της Γερμανίας σε μια πιο λειτουργική ευρωπαϊκή αμυντική αρχιτεκτονική θα μπορούσε να δώσει βάθος, χρήμα, υποδομές και πολιτική βαρύτητα σε ένα σχήμα όπως η JEF. Χωρίς τη Γερμανία, το plan B κινδυνεύει να μείνει περιφερειακό. Με τη Γερμανία, μπορεί να αποκτήσει ηπειρωτική διάσταση.
Αλλά η Γερμανία πρέπει να απαντήσει σε ένα ερώτημα που αποφεύγει εδώ και δεκαετίες: θέλει να είναι απλώς ταμείο της Ευρώπης ή πυλώνας της ευρωπαϊκής ασφάλειας;
Η Ελλάδα δεν έχει την πολυτέλεια να παρακολουθεί
Για την Ελλάδα, αυτή η συζήτηση δεν είναι μακρινή. Δεν αφορά μόνο τη Βαλτική. Δεν αφορά μόνο τη Ρωσία. Αφορά συνολικά το ερώτημα τι σημαίνει ευρωπαϊκή ασφάλεια όταν η αμερικανική εγγύηση δεν είναι πια αυτόματη.
Η Ελλάδα βρίσκεται σε περιοχή υψηλής γεωπολιτικής τριβής: Ανατολική Μεσόγειος, Αιγαίο, Βαλκάνια, Μέση Ανατολή. Αν η Ευρώπη οργανώνει νέες δομές άμυνας και η Αθήνα μένει θεατής, τότε θα πληρώσει το κόστος στο μέλλον.
Η χώρα δεν μπορεί να περιορίζεται στο γνωστό δόγμα «ανήκομεν στη Δύση» χωρίς να ρωτά ποια Δύση, με ποια συνοχή, με ποια διοίκηση και με ποια βούληση. Ούτε μπορεί να θεωρεί ότι κάθε κρίση θα λύνεται από τρίτους.
Στον νέο κόσμο, όποιος δεν έχει δικό του σχέδιο γίνεται μέρος του σχεδίου κάποιου άλλου.
Η τελική αλήθεια: αποτροπή χωρίς βεβαιότητα δεν είναι αποτροπή
Η Ευρώπη ξυπνά αργά, αλλά ξυπνά βίαια. Ανακαλύπτει ότι η ασφάλεια δεν αγοράζεται μόνο με εξοπλιστικά πακέτα. Χτίζεται με διοίκηση, ταχύτητα, κοινή απειλή, πολιτική βούληση και στρατηγική σοβαρότητα.
Το ΝΑΤΟ παραμένει κρίσιμο. Αλλά η Ευρώπη δεν μπορεί πλέον να ζει σαν να υπάρχει αιώνια εγγύηση. Η αμερικανική παρουσία ήταν η βάση της μεταπολεμικής ευρωπαϊκής ασφάλειας. Όμως όταν η βάση τρίζει, το χειρότερο που μπορείς να κάνεις είναι να βάφεις τους τοίχους και να παριστάνεις ότι το σπίτι είναι σταθερό.
Το ευρωπαϊκό plan B δεν είναι πολυτέλεια. Είναι ασφαλιστήριο επιβίωσης.
Και το σκληρό συμπέρασμα είναι αυτό:
μια ήπειρος που χρειάζεται άδεια για να αμυνθεί, δεν είναι στρατηγικός παίκτης. Είναι προστατευόμενος χώρος. Και οι προστατευόμενοι χώροι, όταν αλλάζουν οι προστάτες, μένουν γυμνοί στην καταιγίδα.